"Ayet" , "delil" ve "hüccet" kavramlarını açıp, aralarındaki farka değinir misiniz?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Ayet: Sözlükteki asıl anlamı “bir şeyin ve bir amacın mevcudiyetini gösteren alamettir. Buna bağlı olarak “açık alamet, delil, ibret, işaret” gibi anlamlarda da kullanılmıştır.

Kur’an-ı Kerim’de Allah’ın varlığını ispat etmeyi amaçlayan delillerden çoğunlukla ayet diye söz edilir. Kelam ve felsefede ihtira, gaye ve nizam gibi adlar verilen bu deliller Kur’an’da Allah’ın varlığı ile ilgili ayetlerin ana konusunu teşkil eder.

Delil: Arapçada “yol göstermek, irşat etmek” anlamındaki delalet kökünden mübalağa ifade eden bir sıfat olup “yol gösteren, doğru yola ve doğru sonuca götüren” manasına gelir.

Kur’an-ı Kerim’de bir ayette “kılavuz” anlamında kullanılmakta (bk. Furkan 25/45), ayrıca altı ayette “kılavuzluk etmek; göstermek, haber vermek” manalarında aynı kökten türeyen fiiller yer almaktadır.(1)

İlk kelam alimlerine göre delil, herhangi bir konuda gerçeğe veya kanıtlanması istenen hususa ulaştıran şeydir. Sünni kelamın kuruluşuna önemli katkılarda bulunan Bâkıllânî’ye göre delil, duyularla algılanmayan ve zaruri olarak kendiliğinden bilinemeyen hususların bilinmesini sağlayan şeydir.

Gazzâlî’den itibaren delille ilgili olarak yapılan tarifler, mantıki bir şekil almaya başlamıştır. Gazzâlî delili, “yeni bir bilgi meydana getiren yani sonuca ulaştıran iki öncülün birleşmesi”(2) şeklinde tarif ederken Seyfeddin el-Âmidî “delil mantıki bir kıyastır” demiştir.

Seyyid Şerîf el-Cürcânî ise delili, Fahreddin er-Râzî’ye uyarak “bilinmesi başka bir şeyin bilinmesini gerektiren şey” diye tarif ettikten sonra delilin hakikatini, kıyasta orta terimin küçük öncülde bulunması ve onu kapsaması şeklinde açıklamıştır.(3) Delil, daha ziyade bir hükmün ispat edilmesini veya bir sonucun ortaya çıkarılmasını sağlayan vasıtadır.

Hüccet: Sözlükte "delil, burhan, senet" anlamına gelen hüccet (çoğulu hücec) "bir davanın sıhhatine delalet eden şey" demektir.

Sözlükte “kastetmek, yönelmek, ziyaret etmek, üstün gelmek” anlamına gelen hacc kökünden türemiş bir isim olup “isabetli yönelişi kanıtlayan delil” demektir. Hüccet Kur’an’da yedi yerde isim olarak, on dört yerde de fiil kalıbında tekrarlanır.(4)

Kur’an-ı Kerim’de hüccet, “insanların peygamberlerden sonra Allah’a karşı getirecekleri bir delil bulunmasın diye” (Nisa 4/165) örneğinde görüldüğü üzere bazen ihticâc yani “delil getirme” anlamını(5), “Aramızda tartışmaya gerek yoktur” (Şûrâ 42/15) örneğinde olduğu gibi “muarızın delilini reddedip ona üstün gelmek için tartışmaya girişmek” anlamındaki muhâcce manasını ifade eder.(6)

İlgili ayetlerden anlaşıldığına göre “hüccet-i bâliğa” (hedefe ulaşan asıl delil) Allah’a mahsus olup buna karşı getirilen hüccetler boştur ve onun hakkında tartışmaya girişilmemelidir. Yine bu ayetlerde Allah tarafından gönderilen peygamberler Allah’ın insanlara karşı hücceti olarak kabul edilmiş, inkârcıların öne sürdükleri itirazlar hüccet diye adlandırılmakla birlikte iddialarını kanıtlayıcı nitelikte sayılmamış, hakkında hiçbir bilginin bulunmadığı konularda istidlâlde bulunmak isabetli görülmemiş, kesin bilgiye dayanmayan hüccetlere değer atfedilmediği gibi kesin hüccetleri kabul etmeyenlerle tartışmayı sürdürmek tavsiye edilmemiş ve Allah’a teslimiyet gösterilerek tartışmanın sona erdirilmesi istenmiştir. Ayrıca hidayet üzere bulunanlara karşı tartışma yapılmasının uygun olmadığı açıklanmıştır.(7)

Hüccetle ilgili ayetleri inceleyen alimler Kur’an’ın bütün iddialarını kesin hüccetlere dayandırdığına, fikri mücadelelerin hüccetlerle yapılmasını emrettiğine, bundan dolayı onun baştan sona hüccetler, beyyineler ve burhanlarla dolu olduğuna dikkat çekmişlerdir.(8)

Dipnotlar:

1) bk. M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcem, “dil” md.
2) bk. el-İḳtiṣâd, s. 14.
3) bk. et-Taʿrîfât, s. 104.
4) bk. M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcem, “ḥcc” md.
5) bk. İbnü’l-Cevzî, II, 256; III, 78.
6) bk. Şevkânî, IV, 531.
7) bk. M. F. Abdülbâkī, el-Muʿcem, “ḥcc” md.
8) bk. İbn Kayyim el-Cevziyye, I, 145; II, 58.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...