Efendimiz buyuruyor ki: "Hiç kimse için kalkılmaz. Ancak Allah için ayakta durulur." Acaba cemaat içinde oturulurken, sohbet başlamadan önce, gelen kişi büyük olsun küçük olsun, kalkmamamızı mı bize bildiriyor?..

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Rasûlullah Efendimiz (s.a.s) bir defasında bastonuna dayana­rak bir grup sahabinin yanına girdi, onlar da ayağa kalktılar. Bu­nun üzerine:

"Acemlerin birbirlerini yücelterek kalktıkları gibi siz de ayağa kalkmayın."

buyurdular (Ebu Davud, Edep 153)

Bir başka hadisi şeriflerinde ise

"Kim insanların kendisi için hazırola geçmesinden (el pençe divan durmasından) hoşlanırsa ateşten yerine hazırlansın."

buyurdular. Diğer bir defasında Sa'd b. Mu'az'ı istemişlerdi, gelince ya­nında bulunanlara: "Efendinize ayağa kal­kın." buyurdular. (Buharî, İsti'zan 26)

Bu hadis-i şerifleri bir arada düşünen âlimlerimizden Ebul Velid İbn Rüşd şunları söylemiştir. Ayağa kalkma dört türlü olabilir.

a. Haram olan: Kibir ve yücelik taslayıp, ayağa kalkanlar karşısında kendini büyük gören için kalkmak.

b. Mekruh olan: Kendini ayağa kalkanların karşısında böyle görmemekle beraber, bu yüzden kalbine bir şeyler gelebilecek olan ve kalkıldığında zorbalara benzerliği ortaya çıkan için kalk­mak.

c. Caiz olan: Kalkılmasını istemeyen ve zorbalara benzeme söz konusu olmayan kimseler için, bir iyilik ve ikram olmak üzere ayağa kalkmak.

d. Müstehap olan: Yolculuktan gelen birisi için sevinç gös­terisi ve selamlama niyetiyle veya bir nimete kavuşanın nimeti­ni tebrik, bir musibete uğrayanı teselli etmek için ayağa kalk­mak.(1)

Haram olan kalkmaya bir de zengine malı-mülkü için kalkma­yı katmak gerekir. Rasûlullah Efendimiz (s.a.s):

"Kim bir zengine eğilir, onu yücelttiği ve elindekilere göz diktiği için kendini küçültürse, şahsiyetinin üçte ikisi ve dinin yarısı gider." (2) buyurmuşlardır.

Bazı fıkıh kitaplarında; "Mescidde oturanın ve Kur'ân okuya­nın da yanlarına giren için -eğer kalkılmağa layık birisi ise- saygı için kalkmaları mekruh olmaz." denir.(3)

Tahavî, "Ayağa kalkmanın kendisi (liaynihi) mekruh değildir. Mekruh (haram) olan ayağa kalkılmasından hoşlanmak ve kalkıl­mayacak kimse için kalkmaktır." derken, İbn Vehbân:

"Bana gö­re günümüzde ayağa kalkılması güzel (müstehap) olmalıdır. Çün­kü kalkılmaması kin, buğz ve düşmanlığa -özellikle de kalkma adeti olan yerlerde- sebep olabilmektedir." der.(4)

Ezraî ise; "Hatta günümüzde, İbn Abdisselam'ın da işaret ettiği gibi, düş­manlığı ve ilişkilerin kesilmesini önlemek için kalkmak vacip bile olmuştur, mefsedetleri önleme cümlesine dahil olmuştur." görü­şünü bildirir.(5) Ama onun bu görüşünü el-Mekkî, büyük gü­nahları saydığı kitabında "üç yüz doksan yedinci büyük günah, halkın kendisine saygı ve hürmetle kalkmasını insanın sevmesidir" başlığı altında verir. Sonra yukarıya aldığımız hadis-i şerifleri vererek:

"Demek ki, ilim, şeref, ahlâk, evlat-baba ilişkisi, arka­daşlık vb. duygularla kalkmanın mahzuru yoktur. Hatta Nevevî'nin bunu kabul etmeyenlere cevap olarak yazdığı bir risalesi vardır." der.(6)

Asr-ı saadette mü'minlerin Hz. Peygamberi (asm) gördüklerinde ayağa kalkma adetleri yoktu. Hatta Enes b. Malik der ki:

"İnsanla­rın Hz. Peygamber (asm)'den daha çok sevdikleri bir kimse yoktu. Buna rağmen onu gördüklerinde ayağa kalkmazlardı. Çünkü onun bundan hoşlanmadığını bilirlerdi. Fakat uzaktan gelen birisini karşılamak üzere ayağa kalkarlardı." (7)

İmdi hadis-i şerifleri de göz önünde bulundurarak söylenenleri özetlersek:

1. İnsanların kendileri için ayağa kalkılmasını ve el pençe di­van durulmasını sevmeleri ve istemeleri haramdır.

2. İlim ehli, edepli, ahlâklı kimseler, baba, dede gibi yakınlar, yolculuktan gelenler için bir gönül alma ve ikram için kalkmak güzeldir, (müstehaptır)

3. İnsanlara zenginliklerinden ötürü ayağa kalkmak haramdır.

4. Kalkılmadığı takdirde, bu hareketin saygısızlık sayılacağı, ki­ne, buğza ve düşmanlığa ya da kalkmayanın başka bir zarar gör­mesine sebep olacağı yerlerde ayağa kalkmak, kalkan için mah­zurlu değildir, ama kalkılan için haramdır.

Eğilerek selam vermeye gelince, bu da yasaklanmıştır. Bir kar­deşiyle karşılaştığında eğilen kişinin durumunu Rasûlullah (asm)'a sor­dular da: "Hayır, yapmasın!" buyurdu. (8) Çünkü rükû ve secde Allah'tan başkasına yapılmaz. Selâm maksadıyla bunlar, bizim şeriatımız dışındaki şeriatlarda yapılırdı.

Namazlardan sonra elini göğsüne koyarak "tekabbelellah" gi­bi bir şey söylemek de selef-i salihimizin yapmadığı bir bidattır ve terk edilmesi gerekir. Ancak bidat olan bunu söylemek değil, -çünkü o bir duâdır- bunu söylerken elini göğsüne getirmesi­dir.

Dipnotlar:

1. Aynî, Umdetü'l-kârî, 20/252.
2. Beyhakî, es-Sünenü’l Kübrâ.
3. en-Nemenkanî, el-Fethur'-Rahmani, 2/256.
4. en-Nemenkanî, age., 2/257.
5. bk., İbn Hacer el-Mekkî, ez-Zevacîr, 11/171.
6. el-Mekkî, age; Ayrıca bk., Vehbe ez-Zuhaylî, 11/571.
7. Fetavây-ı Hindiyye, 5/325, 369; Bezzâziye, 6/354; Nevevî, el-Fetâva, 79.
8. Tirmizî, İsti’zan, 31.

(bk. Faruk Beşer, Fetvalarla Çağdaş Hayat, Nun Yayıncılık, İstanbul 1997, s.476-479).

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...