Block title
Block content

"Efkâr ve hissiyatın mecrâ-yı tabiîsi nazm-ı maânîdir. Nazm-ı maânî ise mantıkla müşeyyeddir..." İzah eder misiniz?

 
Cevap

Değerli Kardeşimiz;

"Efkâr ve hissiyatın mecrâ-yı tabiîsi nazm-ı maânîdir. Nazm-ı maânî ise mantıkla müşeyyeddir. Mantıkın üslûbu ise, müteselsil olan hakâike müteveccihtir. Hakâike giren fikirler ise, karşısında olan dekâik-ı mâhiyatta nâfizdirler. Dekâik-ı mahiyat ise, âlemin nizam-ı ekmeline mümidd ve müstemmiddirler. Nizam-ı ekmelde her bir hüsnün menbaı olan hüsn-ü mücerred mündemiçtir. Hüsn-ü mücerred ise, mezâyâ ve letâif denilen belâgat çiçeklerinin bostanıdır..."(1)

Burada içten dışa, dıştan içe gitme metodu ifade ediliyor. Dıştan içe gitmede önce bir cümle kurarsın ve bu cümlenin manasını mantık ile takviye edersin. Sonra bu mantık örgüsü ile hakikate yönelirsin. Sonra hakikatin içinde yeşeren fikirler, hakikatin kaynağı olan ince mahiyete nüfuz eder. İnce mahiyetten de mutlak güzelliğe intikal edilir. Yani insan mutlak güzelliğe dış etkenler aracılığı ile ilerler. Cümle, "fikir, mantık, hakikat, mahiyet, hüsnü mücerred" ise, bu silsilenin bir formülü niteliğindedir.

Aslında bu formül her alanda geçerlidir, insan gündelik hayatında da bu formülü kullanır. Mesela:

“Kediler miyavlar” bir fikir bir hükümdür. Sonra bu fikir mantıkla beslenir, özellikle tümevarım metodu bu hükme varmada çok önemlidir. Beş on kedi dinlenir, hepsinin miyavladığı tespit edildikten sonra o halde "Miyavlamak bütün kedilerin genel bir özelliğidir." denilir ki bu doğruluğu tartışılmaz bir hakikat şekline dönüşmüştür.

Mahiyet ise, bir türün genel yapısının adıdır, yani kedi bir türdür, bu türün yapısı yani mahiyeti ne ise kedi de odur. Burada da tümdengelim metodu devreye girer. Tüme varımla mahiyet belirlenir, mahiyet belirlendikten sonra ortak mahiyet bütün kedi fertlerine uygulanır ki buna tümdengelim denir.

Hüsn-ü mücerret ise, o türün mesela kedi türünün kendine ait güzellikler ve estetiklerin ortak adı oluyor. Kedilerin miyavlaması kedilerin kendine özgü bir güzelliğidir. Mücerret kelimesi başka türlerde olmayıp sadece kedi türüne ait olma halidir. Havlamak da köpeklere özeldir.

(1) bk. Muhakemat, İkinci Makale (Unsuru'l-Belagat)

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editör

Paylaş
BENZER SORULAR
Yükleniyor...