Block title
Block content

"Eğer neticeyi burhan ile bağlı, onunla ikame ve ispat sûretiyle olsa ve tahakkuk-u hakaike ayar tutmakla adem-i delilden adem-i medlûlü tevehhüm etse zarar olur." ifadesini açıklar mısınız?

 
Cevap

Değerli Kardeşimiz;

"İkinci sual -ki cevap, yarısı beyaz, yarısı siyahtır- Dedi ki: "Burhanınıza şekk-i itiraz geldikçe imanınız sarsılmaz mı? Bu ma'reke-i evham olan istidlâliyatla taharrî zarar vermez mi?"

"Elcevap: Eğer neticeyi burhan ile bağlı, onunla ikame ve ispat suretiyle olsa ve tahakkuk-u hakaike ayar tutmakla adem-i delilden adem-i medlûlü tevehhüm etse zarar olur. Halbuki iman incecik bir burhana yüklenmez. Belki öyle bir hadse bina ve istinad eder ki, o hads öyle menâbiden kuvvet ve öyle meâdinden ışık alır ki, söndürülmesi, kâinatın söndürülmesidir."(1)

Vesileler ve deliller maksat ve gayeye hizmetçi ve vasıta olması gerekirken, tam aksine, vesile ve delil, maksat ve gayenin yerine geçmiş, ondan daha bir ehemmiyet kesp ettirilmiştir. Halbuki vesileler ve deliller maksada işaret ve araç konumundadırlar. Asıl olan ve önemli nokta gaye ve maksadın sabit olmasıdır.

Bazen olur, zayıf ve bozuk bir vesile veya delil,  insanı gayeye ve maksada ulaştırabilir. Bunun için vesile ve delile bakıp maksatta ve gayede ihtilafa ve ayrılığa düşmemek gerekir.

Mesela, kelam ilmi ile tasavvuf ekolü vesile ve delil noktasından birbirlerinden ayrı ve muhalif ekollerdir. Ama her iki ekolün de maksadı ve gayesi İslam’ın iman esaslarını ispat etmektir. Kelam ilmi akıl ve mantık vesilesi ile İslam’a hizmet ederken, tasavvuf ise kalp ve müşahede yolu ile İslam dinine hizmet eder. Yani vesile ve delil yolları farklı, ama maksat ve gayeleri aynıdır. Bu yüzden vesileyi maksat yerine koymak yanlış olur.

İlm-i kelamda da, çok zayıf ve hüküm bakımından fasit, yani sağlam olmayan deliller imanın ispatında kullanılmıştır. İlm-i kelamda "inikas-ı edille" diye bir hüküm, yıllarca kelam ilminde önemli bir delil ve vesile olarak kullanılmıştır. Manası delilerin iskatı ile netice de iskat olur demektir. Mesela, meleklerin varlığını ispat eden bir delil çürütülürse, neticesi olan meleklere iman da beraberinde çürütülmüş olur fikridir. Bu fasit düşünce tarzını ve hükmünü İmam Gazali kaldırmıştır. Ama İmam Gazali’den önce büyük kelam üstatları bu vesileyi mesleklerinde kullanmışlardır. Halbuki İslam akidelerinin binlerce delilleri ve burhanları var. Bunlardan bazıları çürütülse bile, diğer deliller neticeyi ayakta tutabilirler.

Bu yüzden vesile ve deliller maksada giden araçlardır, bunları maksadın önüne geçirip, başına da bir iş geldiği zaman, şüpheye düşmek akıl karı değildir. Bir delil nazardan düşse bile diğer deliller maksadı nazarda tutabilir.

(1) bk. Rumûz, İfade (Birinci Sual)

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editör

Paylaş
BENZER SORULAR
Yükleniyor...