"İstidlâlin birinci şartı, delilin neticeden daha zahir ve malûm olması lâzımdır. Eğer fencilerin iştihası gibi 'Şemsin sükûnuna, arzın hareketine bakmakla Allah’ın azametini anlayınız.' demiş olsaydı, delil müddeadan daha hafî olurdu." İzah?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Bir şeyin varlığını ispat ederken, ortaya koyacağımız delillerin anlaşılır olması lazımdır. Eğer ortaya koyacağımız delil anlaşılmaz olursa, bu kez iş daha da karışır. İşin başında varlığını ispat etmeye çalıştığımız ve kendine müddea dediğimiz şeyi bir kenara bırakıp, delilin anlaşılması için, ona da bir başka delil getirme mecburiyetinde olacağız.

Mesela, Üstad'ın verdiği örneği tekrar verelim. Allah'ın varlığını ispat etmek için, dünyanın hareketinden, yani "Güneş'in doğup batışını izleseniz" denseydi, insanlar itiraz ederek, "Dünya dönmüyor ki." diyeceklerdi. Bu kez Allah'ın varlığının ispatını bırakıp, dünyanın döndüğünü ispat etmek için uğraşılacaktır. Soruda ifade edildiği gibi,eğer fencilerin iştihası gibi 'Şemsin sükûnuna, arzın hareketine bakmakla Allah’ın azametini anlayınız.' demiş olsaydı, delil müddeadan daha hafî olduğu gibi, İlahi azamete delil getirilen bu hâdise, yani güneşin değil de dünyanın döndüğünü o günkü insanlar anlayamayacaklardı. Akıllarının almadığı bu hakikati inkâr edecekler ve İlâhî irşattan mahrum kalacaklardı.

Hâlbuki “Kur’ân'ın kâinattan yaptığı bahis, Hâlık'ın sıfatlarını isbat ve izah içindir. Binaenaleyh ne kadar cumhurun anlayışına yakın olursa, irşada daha lâyık ve daha muvafık olur.” Kur’ân-ı Kerim, “tecrî - cereyan eder, döner kelimesiyle, güneşin “cereyan ettiğini” haber verir. Avam, bu kelimeyi “döner” mânasında anlamakla, kendi hissine uygun gelen bu mânayı rahatlıkla kabul eder. Havas ise bu ifadedeki ince hikmetlere nazar eder. Güneş'in içinde birbirinden farklı çok hareketler olduğunu düşünür. Ayrıca, Güneş'in gezegenleriyle birlikte Vega yıldızına (Herkül Burcuna) doğru aktığını düşünür ve Kur’ân’ın belağatına hayran olur.

Halbuki, verilen örnek anlaşılır ve açık olursa, böyle bir durum söz konusu olmaz. Bu nedenle Allah, insanların gördüğü ve ülfet ettiği varlıklardan örnekler vermiştir. İnsanların anlamakta zorlanacağı örnekleri vermemiştir. Bu aynı zamanda bir tebliğ metodudur.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...