"Ef'âlinin cilvelerinde çeşit çeşit, fakat birbirini ikmâl eder hikmetli tasarrufâtı"nı izah eder misiniz?


Ef’al (fiiller), Cenâb-ı Hakk'ın “yaratma, hayatlandırma, suret verme, rızıklandırma” gibi, sayılamayacak kadar çok icraatlarını ifade eder. Bunların cilveleri, bu fiillerle ilgili esmâ-i hüsnânın tecelliledir. Meselâ, ihya yani hayat verme bir İlâhî fiildir; hayat ise o fiilin bir cilvesidir.

Bir varlıkta tecelli eden isimler birbirini ikmal ederler. İnsanda bütün esmâ tecelli ettiğinden, bu hakikat insanda çok açık ve geniş manada okunabilmektedir.

Sadece birkaç örnek verelim:

İnsan ihya fiiliyle hayat sahibi olmuş, tasvir fiiliyle suret giymiş, şekillenmiş, terzık fiiliyle rızkını elde etmiştir. Bunlar birbirini ikmal etmektedir. Şöyle ki, ihya fiiliyle hayata kavuşan insanın bedeni de onun hayatına en uygun bir surete sahiptir, rızkı da yine o mahiyete en münasip şekildedir.

Her hayvanın hayatı, sureti ve rızkı arasında da bu hakikat kendini göstermektedir. Arslan ruhuna yırtıcı pençeler, parçalayıcı dişler ve çiğ eti rahatlıkla hazmedebilecek bir mide verilmesi bunun en güzel bir örneğidir.

Aynı şekilde, diğer bütün İlâhî fiiller de birbirini desteklemekte, ikmal etmektedir.