"Zaten şerli ve ademî ve tahripçi işlerde kuvvet ve iktidar lâzım değil. Az bir fiil ve cüz’î bir kuvvet, belki vazifesini yapmamakla bazan büyük ademler ve bozmaklar oluyor; o şerir fâiller muktedir zannedilirler..." Devamıyla izah eder misiniz?


"Zaten şerli ve ademî ve tahripçi işlerde kuvvet ve iktidar lâzım değil. Az bir fiil ve cüz’î bir kuvvet, belki vazifesini yapmamakla bazan büyük ademler ve bozmaklar oluyor; o şerir fâiller muktedir zannedilirler. Halbuki, ademden başka hiç tesirleri ve cüz’i bir kesbden hariç bir kuvvetleri yoktur. Fakat o şerler ademden geldiklerinden, o şerirler hakiki fâildirler. Bi’l-istihkak, eğer zîşuur ise cezayı çekerler. Demek seyyiatta o fenalar fâildirler."

"Fakat haseneler ve hayırlarda ve amel-i salihde vücut olmasından, o iyiler hakiki fâil ve müessir değiller. Belki kàbildirler, feyz-i İlâhîyi kabul ederler. Ve mükâfatları dahi sırf bir fazl-ı İlâhîdir diye, Kur’ân-ı Hakîm مَا أَصَابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللهِ وَمَا أَصَابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ ferman eder." (1)

Şer dediğimiz şey öyle büyük bir güç, gayret ve çalışma isteyen bir şey değildir. Az bir dokunmak ile azıcık bir kuvvet ile şer vuku bulabilir. Mesela, bir evi yakıp kül etmek için küçük bir kibrit çöpünü halının üzerine atmak yeterlidir. Görüldüğü gibi evin yanıp kül olması için öyle çok büyük bir efor sarf etmek, büyük bir gayret ve çalışma içine girmek gerekmiyor.

Ama aynı evi inşa etmek, düzenlemek, tefriş etmek için çok büyük bir mesai çok büyük bir gayret ve çalışma gerektiriyor. Üstelik bütün bu işleri bir insan yapamaz, çok yardımcılar gerekiyor. Oysa evi yakıp kül etmek için kimsenin yardımına ihtiyaç gerekmiyordu.   

İşte örnekteki gibi evin yanıp kül edilmesi şerri temsil ederken, evin inşa ve tefrişi ise hayrı temsil ediyor. Bir evi insan tek başına yapamaz, ama aynı evi insan tek başına yok edebilir. Demek insan şerde fail iken, hayırda ise fail ve etkili değildir. Çünkü hayrın vücut bulması için büyük bir çaba, güç ve yardıma gereksinim var. Oysa insanda bu çaba, güç ve yardım unsurları bulunmuyor. 

Öyle ise insanın hayırda eli kısa ve yaratmadan yoksun iken, aynı insan şerde gayet eli uzun ve fail olmaya elverişlidir. Çünkü şerrin tabiatında yaratmak, inşa etmek, çaba ve gayret sarf etmek değil, yok etmek, dağıtmak ve bozmak vardır.

(1) bk. Şualar, On Birinci Şua, On Birinci Mesele.