"İlle-i gaiye, dai ve muktazi"yi, aralarındaki farklar ile birlikte izah edebilir misiniz?


İlle-i gaiye: Elde edilmesi için çalışılan gaye, maksad ve netice demektir. Üstad'ın tarifi şu şekildedir:

"Vazifeye terettüp eden maslahatlar, semereler, faydalardır ki, ona 'ille-i gaiye' denilir."(1)

Dai: Kelime olarak sebep, muktazi yani; gerekli hale getirmek demektir. Meselâ, yemek yemek, iştihadan gelen bir lezzet, bir iştiyaktır. Onu yemeğe sevk eder. Buna dai denir. İnsanı maksada ve gayeye sevk eden sebep ve vasıtalara da "dai"denir.

Muktazi: Kelime olarak lâzım gelme, gerekme gibi manalara gelir. Dai ile eş anlamlıdır.

Muktazi ve dai; sebep ile sonuç arasındaki gereklilik bağıdır. İlle-i gaiye ise; sonuç ve neticedir. Bir başka ifade ile dai ve muktazi, elde etme gereksinimidir; ille-i gaiye ise, elde edilmek istenen netice ve maksattır.

(1) bk. Mektubat, On Sekizinci Mektup.