Evladın anne babaya itaati hususunda -baba ve anne hizmetten habersiz ise de- dikkat edilmesi gereken hususlar nelerdir?


Dinimiz anne baba hukukuna büyük bir ehemmiyet vermiş ve onların isteklerini yerine getirmeyi evladın bir vazifesi olarak görmüştür. Bu nedenle anne ve babanın meşru arzu ve isteklerini yerine getirmeye gayret göstermemiz gerekir. Ancak dinimizin yasakladığı bir şeyi emrediyorlarsa bunu yapamayız. Çünkü Allah’ın emirleri anne babanın hakkından önde gelir. Meşru olmayan isteklerini yapmadığımızdan dolayı mesul olmadığımız gibi, “Hakkımı helal etmem!..” derse de bu sözü dikkate alınmaz.

Kalbleri çeviren Allah’tır; Ona iltica etmek gerekir. Çocukların anne babalarına gösterdikleri bu sevgi, saygı ve hürmet onların kalplerinin yumuşamasına neden olabilir. Hedef ve gaye onları kazanmak olmalıdır.

Anne ve babamız yaşlandıkları zaman, onlara bakmak ve onların hatırlarını kıracak hareket ve davranışlardan kaçınmak gerekir. Anne babaya isyanın büyük günahlar sınıfından sayılmasının esas noktası; onların zayıf ve bakıma muhtaç oldukları bir durumda, onları terk edip, hizmetlerini görmemek ve hürmetsizlik etmektir.

Anne ve baba dine muhalif bir şey teklif ederlerse onlara itaat edilmez lakin burada da onların kalbini kırmadan müsbet hareket etmek ve yumuşak huyluluk göstermek esastır.

Esma Binti Ebi Bekr (radiyallahû anha) anlatıyor:

"Henüz müşrik olan annem yanıma geldi. Nasıl davranmam gerekeceği hususunda Hz. Peygamber (aleyhisselatu vesselam)'den sorarak:

'Annem yanıma geldi, benimle (görüşüp konuşmak) arzu ediyor, anneme iyi davranayım mı?' dedim.

'Evet, ona gereken hürmeti göster.' dedi." (1)

Hadiste zikri geçen, Esma'nın annesi hakkında birçok münakaşalar var. Bizim için hadisin ifade ettiği ahkâm mühimdir. Anne ve baba kâfir olsa bile onlara karşı insanî vazifelerimizi, evlatlık alâka ve hürmetini göstermek gerektiği anlaşılmaktadır. Hatta bu hadisten "kâfir bile olsa anne ve babaya nafaka vermenin vacib olduğu" hükmü çıkarılmıştır. Kâfir bile olsa anne ve babaya karşı hürmet etmek ve nafaka vermek meselesinin ehemmiyeti şuradan anlaşılmaktadır ki, yukarıdaki hadis üzerine vahiy gelmiş ve mesele Kur'an-ı Kerîm'de hükme bağlanmıştır.

"Sizinle din hususunda muharebe etmemiş, sizi yurtlarınızdan da çıkarmamış olanlara iyilik, onlara adaletle muamele etmenizden Allah sizi men etmez. Çünkü Allah, adalet yapanları sever." (Mümtahine Suresi, 60/8)

Müşrik bile olsa anne ve babaya hürmet hususunda şu ayet daha açıktır:

“Eğer onlar (ebeveyn) sence ilimde (yeni) olmadık herhangi bir şeyi bana eş tutman üzerinde seni zorlarlarsa, kendilerine itaat etme. Onlarla dünyada iyi geçin. Bana dönenlerin yoluna uy…" (Lokman Suresi, 31/15)

Bu izahlara göre Müslüman olan bir anne baba ne kadar günahkâr olursa olsun, onlara saygı ve hürmette kusur etmemek lazım geldiği kendiliğinden anlaşılır. İtaat etmek ayrıdır, isyan etmemek ayrıdır. Allah Teâlâ’ya isyan olmadıkça anne-babaya mutlak itaat emredilmiştir. O halde Allah’ın emrine aykırı olmayan her isteklerini yerine getirmek gerekir; Allah’ın emirlerine aykırı olan isteklerine ise uyulmaz. Ama isyan da edilmez. Bu istekleri yerine getirilmez ve sessiz kalınır. Hürmet ve saygı devam eder.

Bir ayette şöyle buyrulur: “Biz insana, ana babasına iyi davranmasını tavsiye etmişizdir. Eğer onlar, seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi (körü körüne) bana ortak koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme. Dönüşünüz ancak banadır. O zaman, size yapmış olduklarınızı haber vereceğim.” ( Ankebut Suresi, 29/8)

Peygamber Efendimiz (asm.) de şöyle buyururlar: “Allah’a isyan olan yerde, (ana baba da olsa) mahlûka itaat edilmez.” 

Evet, Hakk’ın hatırı âlidir, hiçbir şeye feda edilmez...”

Sa’d b. Ebi Vakâs, annesine hürmet ve itaat eden biri idi. Müslüman olunca, annesi ona: “Ey Sa’d! Bu yaptığın nedir? Ya sen bu yeni dinini bırakırsın ya da ben yemem, içmem ve sonunda ölürüm. Sen de benim yüzümden; 'anasının katili', diye ayıplanırsın” dedi.

Sa’d bin Ebi Vakkas: “Anneciğim böyle yapma. İyi bil ki, ben bu dini bırakmam.” diye cevap verdi. Böylece iki gün iki gece bekledi. Annesi ne yedi ne içti. Bunun üzerine Sa’d bin Ebi Vakkas tekrar ona şöyle dedi: “Vallahi anne, iyi bil ki, senin yüz canın olsa, bunlar birer birer çıksalar, ben yine de dinimden dönmem. İster ye, ister yeme. Artık sen bilirsin.” dedi. Oğlunun bu kararlılığı karşısında annesi direnmekten vazgeçti.

Bir mü’minin anne ve babası kâfir bile olsa, onlara karşı insanî vazifesini yapmalı ve hürmette kusur etmemelidir. İslam âlimleri, kâfir bile olsa anne ve babaya nafaka vermenin vacib olduğunu söylemişlerdir.

Esma Binti Ebibekr anlatıyor: "Henüz müşrik olan annem yanıma geldi. Hz. Peygamber’e (s.a.v): "Annem yanıma geldi, benimle (görüşüp konuşmak) arzu ediyor, anneme iyi davranayım mı?" diye sordum. "Evet, ona gereken hürmeti göster." diye buyurdular.

Buna göre Müslüman olan bir anne baba ne kadar günahkâr olursa olsun onlara saygı ve hürmette kusur etmemek, maddî ve manevî ihtiyaçlarını temin etmek lazımdır. İtaat etmek ayrıdır, isyan etmemek ayrıdır. Allah-u Teâlâ’ya isyan olmadıkça anne-babaya mutlak itaat emredilmiştir. Allah’ın emirlerine aykırı olan isteklerine ise uyulmaz. Ama isyan da edilmez. Bu istekleri yerine getirilmez ve sessiz kalınır ve hürmet göstermeğe devam edilir. Kalpleri çeviren Allah’tır. Ona iltica etmek gerekir. Çocukların anne babalarına gösterdikleri bu sevgi, saygı ve hürmet onların kalplerinin yumuşamasına yol açabilirler. Hedef ve gaye onları kazanmak olmalıdır.

Aynı şekilde; anne ve baba iman hizmetine mâni oluyorlar ve istemiyorlar ise; kırmadan ve dökmeden yine hizmete devam etmek esastır. Yoksa nasıl olsa ben haklıyım ve hak yolundayım deyip, onlara sert davranmak ve incitmek doğru bir yaklaşım olmaz. Bu hususta ne onları kırıp inciteceğiz, ne de onlara itaat edeceğiz, böyle hassas ve latif bir siyaset takip etmemiz gerekir.

Evladın, maddî ve dünyevî hususlarda anne ve babaya mutlak itaat etmesi gerekir. Dünyanın menfaatleri yüzünden onlara hürmetsizlik ve itaatsizlik etmek, onları kırıp incitmek, çok çirkin ve kötü bir haslettir. Bu zamanda sırf dünya hayatında daha rahat edebilme gayesi ile, anne ve babalarını huzurevlerine bırakan ve onlara bakmayanlar, insan suretinde canavar bozmalarıdır, insanlıktan nasibi olmayan zararlı hayvanlardırlar. Üstad bu konuyu, Yirmi Birinci Mektub'ta gayet güzel ve tafsilatlı bir şekilde izah ediyor.

(1) bk. Süyûtî, el-Câmiu's-Sağîr, 3642; el-Aclûnî, Keşfü'l-Hafâ, 1:335; el-Elbânî, Sahîhu'l-Câmii's-Sağîr ve Ziyâdetuhu.