On Üçüncü Lem'a, Dördüncü İşaret'te, adem ve varlıktan bahsediliyor; yokluk ve varlık nedir, konuyu izah eder misiniz?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Adem kelime olarak yokluk, olmama, bulunmama anlamlarına gelir. Varlığın zıddı anlamında kullanılır. Adem ve yokluk, mutlak ve mukayyet olmak üzere iki nevidir.

Mutlak Adem: Ebedi ve ezeli olarak olmamak, bulunmamak anlamındadır ki; böyle bir yokluk mümkün değildir. Zira ezeli ve ebedi Vacibül Vücud olan Allah, mutlak yokluk kavramına müsaade etmez. Nasıl ışık ile karanlık aynı anda, aynı mekanda bulunması imkansız bir şey ise; mutlak yokluk ile mutlak varlık da beraber bulunamazlar. Allah varsa, yokluk yoktur. Allah da ezeli ve ebedi olarak var olduğuna göre, mutlak anlamda yokluk diye bir şey söz konusu olamaz.

Üstad bu meseleyi şu şekilde izah ediyor:

"Hem adem-i mutlak zaten yoktur. Çünkü bir ilm-i muhît var. Hem daire-i ilm-i İlâhînin harici yok ki, bir şey ona atılsın. Daire-i ilim içinde bulunan adem ise, adem-i haricîdir ve vücud-u ilmîye perde olmuş bir ünvandır. Hattâ, bu mevcudat-ı ilmiyeye, bazı ehl-i tahkik 'a'yân-ı sâbite' tabir etmişler. Öyleyse, fenâya gitmek, muvakkaten haricî libasını çıkarıp, vücud-u mânevîye ve ilmîye girmektir. Yani, hâlik ve fâni olanlar, vücud-u haricîyi bırakıp, mahiyetleri bir vücud-u mânevî giyer, daire-i kudretten çıkıp daire-i ilme girer."(1)

Mukayyet Adem: Bir şeyin ayan-ı sabit noktasından, yani Allah’ın ezeli ilminde ilmi bir vücut şeklinde var olduğu halde, henüz harici bir varlık kazanamamış haline denir. Bu yokluk izafidir. Yani maddi ve kevni alemde olmayan bir şey, başka bir boyut ve başka bir varlık sahasında bulunabilir.

Mesela; Allah’ın ilminde ilmi bir vücut ile bulunduğu halde, harici ve maddi alemde olmayan bir şeye mutlak yok denilemez. Üstad bu manayı yukarıya aldığımız ibareler ile izah ediyor...

Varlık ise; vacip ve mümkün olmak üzere iki sınıftır.

Vacip olan varlık; ezeli ve ebedi olan Allah’ın varlığıdır ki, başı ve sonu yoktur; kendi nefsi ile kaimdir. Yani bir başkasının yardımı ve bekası ile varlığını devam ettirmez. Onun varlığı kendinden olup, hiçbir varlığa muhtaç değildir. Yokluk bu varlığa yanaşamaz.

Mümkin varlık ise; varlığının başı ve sonu olan, var olması da yok olması da imkan dahilinde olan ve Vacip olan varlığın var etmesine muhtaç olan arizi bir varlıktır. Bütün kainat ve mahlukatın varlığı bu sınıfa girer. Allah dilerse bu varlıkları yok eder, dilerse var eder.

Bu temel konulardan sonra; şer ve hayır noktasından, adem ve vücut konusuna bakalım.

On katlı bir bina düşünelim, bu binanın her katında ayrı ayrı güzellikler ve hayırlar olsun. Yalnız binanın bütün katları ve güzellikleri temel üstünde duruyor. Temel olmasa bütün bina ve içindeki güzellikler yok olacaklar. İşte binanın temeli varlıktır, temelin yıkılması ise yokluktur. Temel yıkılır ise; temel üstünde duran on katlı bina ve içindeki hayır ve güzellikler de onunla beraber heba olup gidecekti.

Kainat binası varlık temeli üstüne inşa olmuştur. Bu yüzden kainat içindeki bütün güzellik ve hayırların esası varlık üstünde duruyor. Varlık her yönü ve her köşesi ile hayırdır. Yokluk ise; her yönü ve her köşesi ile şerdir. Şayet Allah varlığı değil de yokluğu tercih etmiş olsa idi, varlık üzerinde görünen bütün iyilik ve güzellikler yok olacaktı. Ama Allah, varlığı tercih etti, varlığa bağlı olan sayısız güzellik ve hayırlar da beraberinde gün yüzüne çıkmış oldu.

İnsanlar da bu kaideyi esas alıp hayatlarında varlık lehinde hareket etmesi gerekir.

Mesela, cinayet bir ademdir, yaşatmak ise vücuttur. İnsanın varlık sahasını cinayet ile yok ettiğimiz zaman, o insana bağlı yüzlerce binlerce manayı ve güzellikleri de onunla beraber yok etmiş oluyoruz.

Mesela, öldürdüğümüz adam yaşasa idi namaz kılacaktı, oruç tutacaktı, zekat verecekti, iyilikte bulunacaktı vs, işte biz cinayetimizle bütün bu güzellikleri yok etmiş oluyoruz. Zira bu iyilik ve güzelliklerin hepsi vücut ve varlık üstüne bina olan şeylerdir. Varlık olmadı mı bu güzellikler de olmuyor... Örnekleri çoğaltmak mümkün.

(1) bk. Mektubat, On Beşinci Mektub.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?
Yükleniyor...