Açıklamalar

¹ (bk. Mücadele Suresi 24.âyet açıklaması, s.121)

² (bk. Mücadele Suresi 23.âyet açıklaması, s.121)

³ "Her şeyin, hususan nebatat ve eşcar ve hayvanat ve insanların şekilleri ve mikdarları, ilm-i ezelînin iki nev'i olan kaza ve kaderin düsturlarıyla san'atkârane biçilmiş ve herbirinin kametine göre tam münasib dikilmiş, mükemmel giydirilmiş, gayet muntazam birer hikmetli şekil verilmiş. Onlar, herbiri ve beraber, bir nihayetsiz ilme delalet ve bir Sâni'-i Alîm'e adedlerince şehadet ederler demektir."
"Evet, mesela nümune olarak hadsiz misallerinden yalnız tek bir ağaç ve bir ferd-i insana bakıyoruz, görüyoruz ki: Bu meyveli ağaç, o çok cihazatlı insan; hiçbir ressam tam taklidini yapamayacak derecede zahiri ve bâtını, dış ve içi öyle bir gaybî pergârla ve ince bir ilmin kalemiyle hududları çizilmiş ve tam intizamla her a'zasına münasib suret verilmiş ki, meyve ve neticelerine ve vazife-i fıtratlarına yetişsin. Bu ise nihayetsiz bir ilim ile olabilmesi cihetiyle herşeyin herşeyle münasebetini bilip ve nazara alan ve bu ağaç ve bu insanın bütün emsallerini ve nevilerini ilm-i ezelîsinin kaza ve kader pergâr ve kalemiyle dış ve iç mikdarlarını ve suretlerini hakîmane yapılmasını bilerek işleyen bir Sâni'-i Musavvir, bir Alîm-i Mukaddir'in hadsiz ilmine ve vücub-u vücuduna nebatat ve hayvanat adedince şehadet ederler demektir." (Ş., On Beşinci Şua -El Hüccetüzzehra-Üçüncü Makam Beş ve Altıncı Delil, s.649)

⁴ "İman hem nurdur, hem kuvvettir. Evet hakikî imanı elde eden adam, kâinata meydan okuyabilir ve imanın kuvvetine göre hâdisatın tazyikatından kurtulabilir. "Tevekkeltü alallah" der, sefine-i hayatta kemal-i emniyetle hâdisatın dağlarvari dalgaları içinde seyran eder. Bütün ağırlıklarını Kadîr-i Mutlak'ın yed-i kudretine emanet eder, rahatla dünyadan geçer, berzahta istirahat eder. Sonra saadet-i ebediyeye girmek için Cennet'e uçabilir. Yoksa tevekkül etmezse, dünyanın ağırlıkları uçmasına değil, belki esfel-i safilîne çeker. Demek iman tevhidi, tevhid teslimi, teslim tevekkülü, tevekkül saadet-i dâreyni iktiza eder." (S., Yirmi Üçüncü Söz Birinci Mebhas Üçüncü Nokta, s.314) (Ayrıca bk. M., İkinci Mektub Dördüncü Esbab ve Yirmi Dokuzuncu Mektub Dokuzuncu Kısım Dokuzuncu Telvih Altıncı Faide, s.14 ve 456; MN., Habbe sonu ve 10.Risale, s.130 ve 223)

⁵ "Şu mes'ele, yeni zaman filozoflarına hakikatsız görünüyor. Onların arza ve semâvata dair olan fenleri kabul etmiyor.Bunu vasıta ederek bazı hakaik-i Kur'aniyeye itiraz ediyorlar. (...) Ayetin mânâsı ayrıdır; ve o mânâların efrâdı ve mâsadakları ayrıdır. İşte o külli mânânın müteaddit efradından bir ferdi bulunmazsa, o mânâ inkar edilmez.(...) Ayetin zâhiri diyor ki: " Arzı da o seb'a semavat gibi halketmiş ve mahlukatına mesken ittihaz etmiş." Yedi tabaka olarak halkettim, demiyor. Misliyet ise mahlukıyet ve mahlukata meskeniyet cihetiyle bir teşbihtir." (L., On İkinci Lem'a İkinci Sual, s.64)