İşaratül-İcaz 35. Ders - Tabiatçıların, Mecusilerin, Mu'tezielnin yanılgısı

(Kader hakkında) ikinci bir mukaddime
Bil ki: Tabiatçılar, “Sebeplerin hakiki bir tesiri var” diyorlar. Mecusiler, “Şer için başka bir ilâh var” diyorlar. Mu’tezile ise, “Canlı, kendi ihtiyarî fiilinin yaratıcısıdır” diye iddia ediyorlar.

Bu üçünün esasları,
onları aldatan ve alıkoyan
-Batıl bir vehme,
-Tam bir hataya,
-Haddi aşmaya
-Ve kıyas-ı maal- fârıka dayanır.

Onlar Cenab-ı Hakkı tenzih için yola çıktılar, ama şirkin ağına düştüler. Tafsil istersen, bu vehmi tard edecek şu

- Nasıl ki insanın dinlemesi, konuşması, mülahazası, tefekkürü cüz'îdir, her şeye birbiri ardı sıra taalluk eder. Benzeri şekilde himmeti de cüz'îdir, eşya ile ancak münavebe yoluyla meşgul olur.

-İnsanın kıymeti mahiyetine göredir. Mahiyeti ise, himmeti derecesindedir. Himmeti ise, meşgul olduğu maksadın ehemmiyeti miktarıncadır.

-İnsan hangi şeye yönelse onda fani olur, gözü başka bir şeyi görmez. Bu noktadan, insanların kıymetsiz bir şeyi ve cüz'î bir işi örfen büyük bir şahsa ve âli bir zâta isnat etmeyip vesilelere verdiklerini görürsün. Çünkü onlara göre kıymetsiz şeyle meşgul olmak, onun vakarına münasip düşmez, o da öyle şeye tenezzül etmez, o küçük iş onun büyük himmetine yakışmaz ve o hafif durum, onun büyük himmetiyle muvazene edilmez.

- İnsan bir şeyin hâllerini muhakeme etmek için düşündüğünde onun mikyaslarını, rabıtalarını ve esaslarını önce kendinde, sonra ebna-yı cinsinde arar. Şayet bulamazsa, etrafında olan mümkinatta bulmaya çalışır.

Hatta hiçbir cihette mümkinata benzemeyen vacibu’l- vücud hakkında düşündüğünde, kuvve-i vâhimesi bahsi geçen kötü vehmi düstur yapması ve aldatıcı bir kıyasla bakması için onu zorlar. Hâlbuki Sani’e (celle celâluh) bu noktadan bakılmaz. Çünkü kudretine bir inhisar yoktur.

“En yüce mesel Allah’a aittir.” (Nahl, 60) -Temsilde hata olmasın-, O’nun (celle celâluh) kudreti, ilmi ve iradesi, güneşin ziyası gibi her şeye şamildir ve her işi içine alır. Dolayısıyla inhisar altına alınmaz ve başka şeyle muvazeneye gelmez. Arş gibi en büyük bir şeye taalluk ettiği gibi, cevher-i ferd (atom) gibi en küçük bir şeye de taalluk eder. O, güneş ve ayı yarattığı gibi, pire ve sineğin gözlerini de yaratmıştır.

Kâinata âli bir nizam koyduğu gibi, mikroskobik canlıların iç azalarına da dakik bir nizam koymuştur. Cazibe-i umumiye yani genel çekim kanunu ile gök cisimlerini ve yıldızları birbiriyle rabtettiği gibi, benzeri bir kanunla cevher-i ferdi de büyük âlemlerin küçültülmüş bir numunesi olacak şekilde tanzim etmiştir.

Bunun sırrı şudur: Aczin müdahalesiyle kudretin mertebeleri farklı farklı olur. Dolayısıyla kendisi hakkında acz muhal olan zâtın kudretine nisbetle her şey müsavidir. Çünkü acz, zâtî olan kudretin zıddıdır. Bunu iyi bir tefekkür et!

- Kudretin ilk taalluk ettiği yer, eşyanın melekûtudur. Bu ise daha önce ifade edildiği gibi, her şeyde şeffaftır, güzeldir. Cenab-ı Hak (celle celâluh) güneşin yüzünü parlak ve ayın yüzünü ziyalanmış kıldığı gibi, gecenin ve bulutların melekût yönlerini de güzel ve aydınlık yapmıştır.

- Allahu Teâlâ’nın azametinin mikyasını, kemâlatının mizanını ve sıfatlarının muhakeme vasıtasını beşer zihni tam idrak edemez, ancak bir cihetle bakabilir.

Bu da ancak:
-Bütün masnuatını bilmekle,
-Bütün eserlerindeki tecelliyi görmekle,
-Bütün fiillerini nazara almakla husule gelir.

Evet, zerre mir’at olur,
ama mikyas olamaz.

Bunları iyice anladığında, bil ki: Vacib Teâlâ mümkinata kıyas edilmez. Çünkü seradan süreyyaya kadar fark vardır.

Görmez misin, tabiatçılar, Mu'tezile ve Mecusiler bu yanlış kıyas sonucu vehim kuvvesinin akıllarına tasallutuyla nasıl da
-esbaba tesir-i hakiki vermeye,
-canlıların kendi fiillerini yarattığını iddiaya,
-şerrin icadını Allah’tan başkasına isnada mecbur kaldılar?

Onlar “Allahu Teâlâ bu kadar azametiyle, kibriyasıyla ve münezzeh oluşuyla nasıl bu hasis işlere ve çirkin şeylere tenezzül eder” zannediyorlar ve vehme kapılıyorlar.

Yazıklar olsun onlara! Nasıl da aklı bu zayıf vehme esir yaptılar!

Ey muhatap! Bu vehim, bazan mü'mine de vesvese şeklinde musallat olabilmektedir, dikkat et!