İşaratül-İcaz 44. Ders - Münafıkların arzda fesadı
Münafıkın arzda fesadı
“Ve onlara ‘Yeryüzünde fesat çıkarmayın.’ denildiğinde ‘Biz ancak ıslah edicileriz.’ derler. Dikkat edin, gerçekten onlar müfsidlerin ta kendileridir, fakat şuurunda değiller.” (Bakara, 11-12)
Her bir cümlenin heyetlerinin nazmı
“Ve onlara ‘Yeryüzünde fesat çıkarmayın.’ denildiğinde…” cümlesine gelince, bil ki:
Bundaki kat’iyet, nehy-i ani'l- münkerin lüzûm ve vücubuna bir işarettir.
"Denildiğinde" ifadesinde meçhul sığa kullanılması, sakındırmanın umum namına farz-ı kifaye olduğuna bir remizdir.
"Onlara" Buradaki lâm harfi, sakındırmanın tahakkümle değil nasihat ile yapılmasına, nasihatın da sert bir üslûpla değil lütuf ile olmasına bir imadır.
"Fesat çıkarmayın" Kıyas-ı istisnai sûreti için bir özet ve hülasadır. Yani, “Böyle yapmayın, yoksa herc ü merc olur. O zaman itaat ipi kopar. İtaat olmayınca adaletin nizamı bozulur. O zaman ittifak rabıtası çözülür. Bundan da fesad ortaya çıkar. Öyleyse böyle yapmayın ki, ortalığı ifsat etmeyesiniz.”
"Yeryüzünde" Bu ifade sakındırmayı teyid ve te'kiddir ve zecri devam ettirmektir. Çünkü nasihat edenin sakındırması geçicidir, nasihat edilenin zihninde bunun devam ettirilmesi lâzımdır. Bu ise, daima onu alttan sakındıran vicdanını vekil kılmakla olur.
Bu da:
Ya diğer insanlara karşı şefkat-i cinsiye damarını tahrik,
Veya bütün insanların nefretinden ürkme damarını tehyiç ile olur.
"Yeryüzünde" ifadesi her iki damarı uyarır, hem de canlandırır.
Çünkü "Yeryüzünde" lafzı, onlara şunu seslenir: “Bu fesadınız nev-i beşere sirayet eder. Bütün insanlara nasıl bir kin ve ğayz taşıyorsunuz? Hâlbuki onlar içinde masumlar, fakirler ve tanımadığınız kimseler var. Onlara hiç acımıyor musunuz, niçin onlara merhamet etmiyorsunuz? Faraza hemcinsinize böyle bir şefkat taşımıyorsunuz, en azından sizin bu hareketinizin umumun nefretini üzerinize çekeceğini mülahaza etmeniz gerekir.”
Eğer desen: Onların umuma ne garazı olabilir ki? Onların fesadı nasıl herkese zarar verir?
El-cevap: Nasıl ki siyah bir gözlükle bakan kimse, her şeyi siyah - çirkin görür. Onun gibi basireti nifakla perdelenen ve kalbi küfürle bozulan kimse, her şeyi çirkin - düşman görür. Kalbinde bütün insanlara, hatta bütün kâinata karşı bir inat ve kin husûle gelir.
Sonra, nasıl ki saatin çarkının bir dişi kırıldığında bütün saat bundan az veya çok etkilenir. Onun gibi adalet, İslâmiyet ve itaatle intizam altına giren hey’et-i beşerin nizamı, şahsın nifakıyla etkilenir.
Maalesef, onların müteselsil zehirleri tezahür etti ve bu sefaleti netice verdi.
“'Biz ancak ıslah edicileriz.’ dediler” cümlesi
Siyakın zahirinde “Onlar nasihatı kabul etmezler” denilebilecek iken “dediler” denilmesinde, onların iddiada bulunduklarına ve kendi mesleklerine davet ettiklerine işaret vardır.
"Ancak"
Bunun iki özelliği vardır:
Bu kelime nereye dâhil olursa, o hükmün gerçekten veya iddia olarak malûm olması gerekir. Böyle olunca bu ifadede hem nasihat edeni tahkir etmelerine hem de kendilerinin cehl-i mürekkep üzere sebatlarını izharlarına bir remz vardır.
Hasr ifade eder. Böyle ifade etmelerinde «kendilerinin salahını bozan herhangi bir şaibe bulunmadığına, dolayısıyla başkaları gibi olmadıklarına» bir işaret vardır. Bu işarette ise mü'minlere tarizde bulunmalarına bir remiz söz konusudur.
"Islah edicileriz"
“Islah ederiz” şeklinde fiil olarak değil de “muslihun” şeklinde isim olarak gelmesi, "Salah bizim sabit, daimî sıfatımızdır. Dolayısıyla bizim bu hâlimiz, ıstıshab yoluyla ıslahın ta kendisidir." diye iddialarına bir işarettir.
Sonra onlar bu kelâmda da münafıklık ediyorlar. Çünkü dışarıya vurduklarının tersini içlerinde gizliyorlar. Bâtınen, fesatlarını salah olarak iddia ediyorlar. Zâhiren ise, riya yoluyla yaptıkları fesadın mü'minlerin yararına ve menfaatine olduğunu söylüyorlar.
“Dikkat edin, gerçekten onlar müfsidlerin ta kendileridir, fakat şuurunda değiller.” cümlesi
Bil ki: Onlar, önceki cümlenin aralarına,
mesleklerini tervic,
salih olduklarını iddia,
bu salahatlerinin daimî olduğu,
hatta sadece kendilerinin salih olduğu,
onların salahlarını lekeleyecek herhangi bir şaibe olmadığı,
bu hükmün açık ve malûm olduğu,
mü'minlere tarizde bulunmak
ve nasihat edenin cahilliğini ilan etmek gibi manaları dercettiler.
Kur’ân da şu hükümleri tazammun eden bu âyetle onlara cevap verdi:
Fesad onların özelliğidir.
Müfsitlerin hakîkati tamamıyla onlarda görülmektedir.
Fesad onlara münhasırdır.
Bu hüküm, sabit bir hakîkattir.
Onların şenaatine karşı insanlar uyarılmalıdır.
Hislerinin nefyi ile techilde bulundu, sanki onlar cemadât gibidir.
Eğer istersen tenbih için olan "Dikkat edin" edatına bak: Bununla, “dediler” ifadesinden kendini gösteren davalarına revaç vermeye çalışmalarını nasıl tahkir ediyor!
"Gerçekten", tahkik içindir. Bu ifade, onların “ancak biz muslihiz” diye dava etmelerini nasıl da reddediyor! Sanki şöyle diyor: “Hakikatte ve bâtında onların hâlleri fesattır, dolayısıyla zâhiren salah onlara fayda vermez.”
"Onlar" ifadesi hasrı ifade ediyor. Bu hasr, nasıl da onların “ancak” ve “biz” demelerindeki zımnî tarize mukabele ediyor!
"Müfsidler" ifadesinin elif-lâmlı gelmesi, müfsitlerin hakikatinin onların zâtında görüldüğünü, kelimenin tam anlamıyla onların müfsitler olduğunu bildiriyor. Böyle gelmesi, nasıl da “ancak biz muslihiz” demelerine karşılık müdafaada bulunuyor!
"Fakat şuurunda değiller.” Bu ifade, onların malumiyet iddiasıyla nasihat edeni tahkir etmelerine karşılık, nasihat edeni nasıl savunuyor ve nasihate layık olmadıklarını ortaya koyuyor! Bunu iyi bir düşün!