İşaratül-İcaz 45. Ders - Münafığın sefihliği

Münafıkın sefihliği

“Onlara ‘insanların iman ettiği gibi siz de iman edin’ denilince, 'O sefihlerin iman ettiği gibi mi iman edeceğiz?' dediler. Dikkat edin, asıl sefih olanlar kendileridir, lakin bilmezler.” (Bakara, 13)

Bu nasihat nev’inin önceki nev’ ile nazm ciheti

Her ikisi de nasihat ve irşad olması hasebiyle; emr-i bil’maruf, tahliye ve terğibin nehy-i anil- münker, tahliye ve terhibe atfedilmesidir.

Her ikisi de münafıkların cinayetinden olması hasebiyle, mü’minleri sefih görmeleri ve gururları arzda fesat çıkarmalarına atfedilmiştir. Nitekim öncekinde de ifsadları kalplerindeki fesatlarına atfen anlatılmıştı. Bunların her biri nifak şecere-i zakkumunun dallarıdır.

Bu âyetin cümleleri arasındaki nazm

Bil ki: “Onlara ‘İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin’ denilince...” cümlesinin hey’etiyle, -farz-ı kifaye yoluyla- onlara kâmil kimseler olan cumhura ittiba ile halis bir imanla iman etmeleri nasihatinin yapılması gerektiğine işaret edildi. Ta ki vicdanları onlara daima bunu emretsin.

Bunu beyandan sonra - temerrüt ve gururlarına, -ayrıca batıl yolda gitmekle beraber o batılı hak olarak gören ve cehlini ilim zanneden herkes gibi hak üzere oldukları iddialarına işaret olarak (onlardan) hikâye yoluyla şöyle dedi:

"O sefihlerin iman ettiği gibi mi iman edeceğiz?"

Çünkü nifak ile kalpleri bozulmuş, bu bozulma ile gurur ve ifsad meyli ortaya çıkmıştır. Bozulmanın hükmü ile batılda inat etmişler ve ifsadın hükmü ile birbirlerini saptırmaya çağırmışlardır. İstiğna ve kanaati iktiza eden dine tam bağlılık ve imanda kemâli, gururun hükmü ile sefalet, sefahet ve fakirlik olarak görmüşlerdir.

Sonra nifakın hükmüyle bu sözlerinde de münafıklık yapıyorlar. Çünkü bu sözlerinin zâhiri şudur: “Biz nasıl sefihler gibi oluruz? Biz mecnun değiliz. Biz, sizlerin talep ettiği şekilde hayırlı kimseleriz.”

Sözlerinin bâtını ise şöyledir: “Biz nasıl olur da çoğu fakirlerden müteşekkil mü’minler gibi oluruz. Onlar bizim nazarımızda her topluluğun ayak takımından toplanıp bir araya gelmiş sefih kimselerdir.”

Âyetteki şart cümlesinin iki parçasının inceliklerini sen tatbik edebilirsin.

Sonra Kur’ân, şöyle diyerek onları susturdu:

“Dikkat edin, asıl sefih olanlar işte onlardır.”

Çünkü her kim bu derece inatçı ve cehlini bile bilmeyecek kadar cahil olursa, böylelerinin hakkı halk arasında ilan edilmesi ve - sefihliğin bunlara münhasır olduğunun, - bunun sabit hakikatlerden olduğunun - ve mü’minleri sefih görmelerinin kendi sefihliklerinden olduğunun gözler önüne serilmesidir.

Sonra şu manalara işareten şöyle dedi:

“Lakin bilmezler.”

Onlar bilmediklerini de bilmiyorlar, onların cehli, cehl-i mürekkep olur. Dolayısıyla onlara nasihat fayda vermez. Öyleyse böylelerine önem vermeyip yüz çevirmek lâzımdır. Çünkü ancak cehlini bilen kimse nasihati anlar, (yoksa istifade edemez).

Her cümlenin parçalarının nazm ciheti

“Onlara ‘İnsanların iman ettiği gibi siz de iman edin’ denilince…”

Kat’iyet ifade etmesiyle, emr-i bil-maruf yoluyla irşadın lüzûmuna bir remizdir.

"Denilince" meçhul sığa kullanılması, -daha önce de geçtiği gibi-, nasihatin farz-ı kifaye olarak vücubuna bir imadır.

"İman edin" “İmanınızda samimi olun” yerine “İman edin” denilmesi, ihlâssız imanın iman olmadığına bir işarettir.

"İman ettiği gibi" Bu konuda usve-i hasene ve hüsn-i misal olanlara bir telvihtir, ta ki diğerleri de onların yolundan gitsin, onlar gibi olsunlar.

"İnsanlar" ifadesinde vicdanı daima marufu (iyiliği) emreder hâle getirmeye sebep iki nükte vardır:

1- Çünkü “insanların iman ettiği gibi" denilmesiyle “Cumhur-ı nasa ittiba edin.” mesajı verilmektedir. Zira cumhura muhalefet hatadır. Böyle bir şeye yeltenmemek kalbin şanındandır.

2- Bu ifade, gerçek insanların sadece iman eden kâmil kimseler olduğuna telvih eder. Sanki bunlar dışında kalanlar, ancak sûreten insandır. Bu durum:

- Ya bunların kemâlatta terakki edip insaniyet hakîkatinin bunlara münhasır kalmasıyla,

- Veya diğerlerinin insaniyet mertebesinden tedenni etmesiyle olmuştur.