İşaratül-İcaz 49. Ders - Münafıkla istihaza
Münafıkla istihza
“Onlar iman edenlerle karşılaştıkları zaman ‘İnandık’ dediler. Fakat şeytanlarıyla yalnız kaldıklarında, ‘Biz, sizinle beraberiz, biz ancak onlarla alay eden kimseleriz.’ dediler. Asıl Allah onlarla istihza eder ve taşkınlıkları içinde şaşkın şaşkın dolaşmalarına medet verir.” (Bakara, 14-15)
Bil ki: "Asıl Allah onlarla istihza eder." cümlesi önceki cümlelere atfedilmedi, ayrı bir cümle olarak getirildi.
Şayet atfedilseydi,
- Ya “Biz ancak onlarla alay eden kimseleriz” cümlesine atıf olurdu. Bu, ("Allah da onlarla istihza eder" demesiyle) onların “Biz sizinle beraberiz…” cümlesini te'kid olmasını gerektirir.
- Veya “dediler” cümlesine atıf olurdu. Bu, bu cümlenin de onların söylediklerine dâhil olmasını gerektirir.
- Veya “şeytanlarıyla” cümlesine atıf olurdu. Bu, Allah’ın onlarla istihzası daimî olmakla beraber, sadece reisleriyle baş başa kalma zamanıyla kayıtlı olmasını gerektirir.
- Veya “Yalnız kaldıkları zaman” cümlesine atıf olurdu. Bu, bunun onların ne yapacaklarını bilememe özelliğinin bir tetimmesi olmasını gerektirir.
- Veya “karşılaştıkları zaman” cümlesine atıf olurdu. Bu ise her iki cümleden maksadın aynı olmasını istilzam eder. Hâlbuki (onların mü’minlerle karşılaşmalarını anlatan) birinci cümle yaptıkları işi, bu ikinci cümle ise buna terettüp eden cezayı anlatır.
Bütün atıf yolları kapalı olunca, atfedilmesi doğru olmaz. Bu durumda mukadder bir suale cevap olarak istinaf yani yeni bir cümle olması dışında yol kalmaz.
Bu istinafta (yeni cümle olarak gelmesinde), şuna bir ima ve remiz vardır: Onların şenaat ve çirkin hâlleri öyle bir dereceye geldi ki, her işiten ve görenin ruhunu, "Ameli böyle olanın cezası ne olur?" diye sormaya mecbur bırakır.
Muhatabın zihni, mü’minlerin münafıklara mukabelesini beklerken “Allah” lafzıyla cevaba başlanması mü’minlerin teşrifine ve Allah’ın onlara merhametine bir işarettir. Çünkü onların yerine mukabelede bulunmuştur.
Keza bunda münafıkların zecrine bir remiz vardır. Çünkü dayanağı Allâmu’l-guyub olanla istihza edilmez.
Keza, yeni bir cümleyle başlanması ve istihzalarının durumuna nazar edilmemesi, maruz kalacakları cezaya nazaran bu istihzalarının yok hükmünde olduğuna bir imadır.
Allah’ın onlara verdiği cezaların -Allah’ın şanına uygun olmayan- istihza tabiriyle ifade edilmesi, sohbette müşakele içindir.
Ayrıca bu, bundan murat istihzanın lâzımı, yani tahkir olmakla beraber, bu cezanın onların istihzasına bir karşılık, ona bir netice ve onun bir lâzımı olduğuna remizde bulunmak içindir.
Keza onların kendilerine bir fayda vermeyen, hatta zarar veren bu istihzaları, Allahu Teâlâ’nın onlarla istihzasının bir parçası olduğuna bir imadır.
Bu, şuna benzer: Birisi seninle istihza ettiğini zanneder. Sen ise onu mecnun gibi görür, velev sana kötü sözler de söylese gülmek için onun konuşmasını istersin. Böylece onun seninle istihzası, senin onunla istihza etmenin bir parçası olur.
Allah’ın onlarla istihzası geniş zaman sığasıyla anlatılırken, onların ehl-i imanla istihzaları ism-i fail olarak getirildi. Bunda, elemi hissetsinler ve ondan etkilensinler diye Allah’ın onlara verdiği cezaların ve onları zelil kılmasının daima yenilendiğine işaret vardır.
Çünkü aynı tarz üzere devam eden bir şeyin tesiri zamanla azalır, hatta yok hükmüne geçer. Bundan dolayı şöyle denilmiştir: “Hissetmenin şartı, farklılıktır.”
“Taşkınlıkları içinde şaşkın şaşkın dolaşmalarına medet verir.”
Yani, “Onlar dalâlet sebeplerine tevessül ettiler ve onu talep ettiler, Allah da verdi.”
“Medet verir” lafzı, Mu’tezileyi redde bir remizdir. Bunun tazammun ettiği istimdat manası da Cebriyeyi redde bir imadır.
Yani “Onlar iradelerini kötüye kullanarak tercihte bulundular ve medet istediler, Allah da onlara medet verdi, dizginlerini serbest bıraktı.”
Tuğyanın (taşkınlığın) onlara nisbeti, bu tuğyanı seçmede irade sahibi olduklarını gösterir, “Biz buna mecburduk” şeklindeki özürlerini redde bir remizdir.
Tuğyan kelimesinde, onların zararının taşkın olduğuna; selin, önüne çıkan her şeyi silip süpürmesi gibi, onların bütün mehasinlerini içine aldığına ve kemâlatın esasını yıkıp geçtiğine, geriye ancak selden arda kalan çöp yığını misali kıymetsiz şeyler kaldığına bir işaret vardır.
Yani, onlar ne yapacaklarını bilmez, mütereddit, şaşkın hâldedirler. Bunda, onların mesleki olmadığına, belirli bir maksat peşinde koşmadıklarına bir işaret vardır.