İşaratül-İcaz 50. Ders - Münafıkların arzda fesadı
Münafıkın ticareti
“İşte onlar o kimselerdir ki, hidâyet karşılığında dalâleti satın aldılar da onların ticareti kâr etmedi, doğru yolu da bulamadılar.” (Bakara, 16)
Bu âyet (münafıklarla ilgili) önceki âyetlerin bir özeti ve icmalidir, âli ve etkili bir şekilde onları tasvirdir.
Ticaret üslûbunun tahsisi, temsil içindir. Çünkü Kur’ân’ın saff-ı evvel olan muhatapları yaz kış yolculuklarıyla ticaretin acı tatlı hâllerini tatmışlardı.
Münasebet ciheti şudur: Nev’-i beşer dünyaya yerleşmeye değil, sermayeleri olan istidatları ve kabiliyetleriyle ticaret yapıp ekip biçmeye, sonra bunların mahsullerinde tasarrufta bulunmaya geldiler.
Âyette temsil üslûbu tarzıyla âyetin cümlelerinde birbirine terettüp eden selis, fıtrî bir diziliş vardır. Şöyle ki:
Mağbun, mahzul yani zarara uğramış, destekçisi olmayan bir tüccara kıymetli bir sermaye verildi. O ise bununla zehir ve benzeri zararlı şeyleri satın aldı, o sermayede tasarrufta bulundu. Ama bu alışverişte hiçbir kâr elde etmedi, bir fayda bulmadı. Değil kazanç, zarar üstüne zarar etti. Derken sermayesini de tüketti. Sonra da dönemeyecek bir şekilde büsbütün yoldan çıktı.
Âyetteki her cümlenin cüz’lerinin nazmı
"İşte onlar" lafzı, uzakta olup hisse hitap edeni ihzar yani göz önünde hazır etmek içindir.
İhzar yönü şuna işarettir: Onların mezkur cinayetlerini işiten her muhatabın kalbinde git gide artan bir nefret, bir gayz meydana gelir. Öyle ki gayzını yatıştırmak için onları görmek, nefret ve tahkirle onlara mukabele etmek ister.
deki hisse hitap etme yönü ise şudur: Bu acip vasıflarla muttasıf olmak, onları zihinde mücessem yapar ve gözle görülür hâle getirir. Onların bu hâlleriyle hayalin önünde arz-ı endam ettiklerine bir remizdir.
Bu hisse hitap etme yönünden, “Masiyet masiyete sürükler” sırrı ile hükmün illetine bir remiz vardır.
deki uzaklık manası, onların hak yoldan son derece uzak olduklarına bir işarettir. Dönemeyecekleri bir yere gitmişlerdir. Gitmek ellerinde idi, ama dönmek artık ellerinde değildir.
lafzı, bu nev’i acip, habis bir ticaretin yeni ortaya çıkıp bir kısım insanlarca bir esas ve meslek hâline gelmeye başladığına işarettir. Çünkü -daha önce geçtiği gibi- yeni meydana gelen hakîkatlere işaret eder.
"Satın aldılar" lafzı, bu zararlı ticareti yapan münafıkların “fıtratımız böyle” şeklindeki özürlerini redde bir işarettir. Sanki Kur’ân onlara şöyle diyor:
“Hayır, Allah size saadeti satın almanız için -ömür dakikalarını bir sermaye olarak verdi -ve ruhunuza kemâl kabiliyeti koydu -ve vicdanınıza fıtrî hidâyet olan hakîkat çekirdeğini dikti.
Ama siz bunlara bedel olarak -hatta bunları terketmek suretiyle- peşin lezzetleri ve dünyevi menfaatleri satın aldınız. İradenizi kötüye kullanarak dalâlet mesleğini hidâyet yoluna tercih ettiniz. Böylece fıtratınıza dercedilen hidâyeti bozdunuz ve sermayenizi zayi ettiniz.”
"Hidâyet karşılığında dalâleti" lafzında onların zarar üstüne zarar ettiklerine bir işaret vardır. Çünkü dalâletle zarar ettikleri gibi, nimet-i azime olan hidâyeti terk etmekle de zarar ettiler.
“Onların ticareti kâr etmedi."
Bil ki: O münafıklar zarar ettikleri gibi, sermayelerini de kaybetmelerine rağmen, âyette özellikle kazancın nefyedilmesi, akıllı insanın değil zarar edeceği hem de sermayesini kaybedeceği bir işe girmesi, kazanç olmayan bir işe bile girişmemesi gerektiğine işarettir.
Âyette “Onlar ticaretlerinde kazanmadılar” demek yerine “Onların ticareti kâr etmedi” şeklinde fiilin ticarete isnadında, bütün eczası, her türlü hâlleri ve bütün vasıtalarıyla onların bu ticaretinde az veya çok hiçbir fayda olmadığına işarettir. Çünkü bazı ticaretlerin muhassal ve fezlekesinde bir kâr olmasa da cüzlerinde bazı faydalar, hizmet vasıtaları açısından bir kısım istifadeler olabilir.
Münafıkların bu ticareti ise tam bir şer ve bütünüyle zarardır. Bu isnadın belâğatte misali "Gece vakti uyudu" yerine "Gecesi uyudu" denilmesidir. Çünkü bu, gecenin de o uyuyan kişi gibi sakin ve sessiz olduğunu ifade eder. O geceyi harekete geçirecek bir şey yoktur, onu dalgalandıracak bir şey bulunmaz.
“Doğru yolu da bulamadılar.”
Yani zarar ettikleri ve malı zayi ettikleri gibi, yolu da kaybettiler. Bu ifade, önceki ifadeler gibi “satın aldılar” üslûbunu terşih ve tezyindir.
Keza bunda, sûre başındaki “(Kur'ân) müttakiler için bir hidâyettir” kısmına gizli bir remiz vardır. Sanki şöyle der: “Kur’ân bunlara hidâyeti verdi, ama bunlar kabul etmedi.”