Esmada İsm-i Tafdil

Bil ki: “Erhamürrahimin, Ahsenü’l-Hâlıkîn, Allahu Ekber” gibi Allahın bazı isim ve sıfatlarında ism-i tafdilin kullanılması hâlis tevhide aykırı değildir. Çün­kü bundan murat, hakîki ve bizzât mevsuf olanın, vehimle ve esbaba mübtela za­hirî nazarla veya aklen mümkün görülen vasıflarla tavsif edilene tafdilidir.

Keza, bu tür tavsifler Vahid-i Kahharın izzetine de aykırı olamaz. Çünkü bun­dan murat nefsül-emirdeki Onun sıfat veya fiilleriyle mahlûkatın sıfat ve fiil­leri arasında muvazene değildir.

Zira Allahın kemâline nisbetle bütün mas­nu­attaki kemâl zayıf bir gölgedir. Dolayısıyla, bütün varlıkların mecmuu hay­si­yetiyle bile O’nunla bir muvazene nisbetine sahip olması düşünülmez ki, “Al­lah onlardan daha üstündür” denilsin.

Böyle ifadelerden murat, Allahın mahlûkattaki tasarrufu ve mahlûkatın hu­su­si kâbiliyeti derecesinde bu tasarruftan etkilenmesi ile, bu mahlûkatta zahirî se­beplerin onlardaki tasarrufu ve onların da bundan etkilenmesi arasındaki du­ru­mu muvazenedir. Sadece çavuşunu bilen, teşekkür ve hürmetini ona yönelten as­kere “ey filan! Padişah senin çavuşundan daha büyük ve daha merhametlidir” de­nilmesi gibi...

Bundan bizatihi murat, çavuşla padişah arasında bir mukayese de­ğildir. Şayet öyle olsa, bu anlamsız olur. Çünkü asker, gerçekte padişaha bağ­lıdır, çavuşa bağlılığı padişahın izniyledir, bunu hatırlatmak için böyle bir ifade kul­lanılmıştır.

-“Allah, her merhamet sahibinden daha merhametlidir.”
-“Her ikram edenden daha cömerttir.”
-“Her izzet sahibinden daha azizdir”
ve benzer ifadelere gelince, bunlardan mu­rat şudur: Bütün mükrimlerin ihsanları şayet bir şahısta toplansa, Allahın ni­ha­yeti olmayan rahmet denizinden o şahsa isabet eden miktara müsavi gel­mez.

Burada dört cihetle Allahın tafdili söz konusudur:
Tafdil edilen hakîkidir, birdir, birine ve bir tek ihsanına göre tafdili ya­pıl­mıştır.
Mevcûdatta bu sıfatların varlığı ise itibaridir, hepsi itibarıyladır.

Ellerinde olanların hepsi, Ehad- Samedin namütenahi feyzinden bir şahsın bir tek hissesine düşene müsavi gelmez.Nitekim Allah şöyle buyurur:
“Allah’tan başka çağırdıklarınız -bir araya da gelseler- bir sineği bile ya­ra­ta­mazlar.” (Hacc, 73)