Block title
Block content

Masdar (fiil isimler)

 

Arapça fiiller Türkçede fiil olarak kullanılmazlar. Onun yerine masdar halleri Türkçe’de genelde isim olarak kullanılırlar. Bu yüzden Arapça fiil çekimleri bu çalışmanın dışında kalmaktadır. Burada sadece değişik fiil yapılarının mastar kalıpları üzerinde durulacaktır.

En kolay anlaşılacak masdar, bir kelimenin sonuna –iye/–iyet getirilerek yapılan “yapma masdar”dır. Sonunda bu eklerin olduğu bir kelime genelde mastardır: Cahil-cahiliye, Mesul-mesuliyet, Bedevi-bedeviyet, Sâfi-sâfiyet.

Bunun dışındaki masdarlar, değişik fiil yapılarının bir kurala bağlı mastarlarıdır. Bunlar hakkında fikir edinmek için şu temel bilgilere ihtiyaç bulunmaktadır:

Arapça kelimelerdeki kök harflerine aslî harf denir. Arapça kelime kökleri üç, dört veya beş aslî harf ihtiva ederler. Dörtlü ve beşli kökler çok azdır. Köklerin tamamına yakını üçlüdür. Fiilin herhangi bir harf ilave edilmemiş hâline “mücerred (ilâvesiz) fiil” denir. Arapçada pek çok kelime bu köklerden türetilerek elde edilir. Yeni kelimeler türetilirken, kelimenin kalıbına ve kurala göre bazı yeni harfler eklenir ki bunlara zâit (ilâve) harfler denir. Bunlar eklenmek suretiyle elde edilen yeni kalıptaki fiillere “mezîd (ilâveli) fiil” adı verilir.

Mücerred (ilâvesiz) fiil masdarları

Feâlet (فَعَالَة)

selâmet

nedâmet

nezâfet

letâfet

sadâkat

sarâhat

melâhet

şecâat

denâet

Fiâlet (فِعَالَة)

şikâyet

rivâyet

kırâat

zirâat

hilâfet

ticâret

imâmet

riyâset

Fuûlet (فُعُولَة)

suhûlet

suûbet

hükûmet

husûmet

Fuûl (فُعُولْ)

huzûr

hücûm

hurûc

usûl

tulû

vücûd

Fa’l (فَعْلْ)

emr

kesb

katl

fehm

zann

Fealân (فَعَلاَنْ)

cereyân

heyecân

cevelân

feyezân

halecân

Fi’l (فِعْلْ)

ilm

fikr

hiss

Fu’l (فُعْلْ)

hükm

şükr

zulm

Faal (فَعَلْ)

talep

ferah

kerem

zarar

gazap

Mef’alet (مَفْعَلَة)

merhamet

maslahat

mes’ele

Mef’ilet (مَفْعِلَة)

ma’rifet

mev’ize

Fial (فِعَلْ)

sıgar

kiber

sikal

Fa’let (فَعْلَة)

rahmet

nedret

kesret

Fi’let (فِعْلَة)

hidmet (hizmet)

ni’met

iffet

Fu’let (فُعْلَة)

kudret

sür’at

hürmet

Faâl (فَعَالْ)

kemâl

karâr

Fiâl (فِعَالْ)

firâr

visâl

ikâb

Fuâl (فُعَالْ)

suâl

türâb

Fa’lûlet (فَعْلُولَة)

gaybûbet

beytûtet

şeyhûhat

Fi’lân (فِعْلاَنْ)

fıkdân

irfân

nisyân

Fu’lân (فُعْلاَنْ)

şükrân

küfrân

hüsrân

Faîl (فَعِيلْ)

enîn

yemîn

Faûl (فَعُولْ)

kabûl

Tef’âl (تَفْعَالْ)

tekrâr

ta’dâd

Mef’il (مَفْعِلْ)

mantık

mevlid

mevhib

 

Tabloda kelimenin aslî kök harfleri renkli ve kalın yapılmıştır. Bilmiyor dahi olsak bu KÖK HARFLERİNİ BULMAK bakın ne kadar kolay:

Kelimenin en sonundan sırayla 3 sessiz harfi (aradaki çiftler tek sayılır) tespit ediyoruz; işte bu kadar. Bunların baştan 1.’si kelimenin ilk kök harfini, 2.’si 2., 3.’sü de 3. kök harfini gösterir.

Bu kurala uymayan sadece şudur: Bazı masdarların sonundaki –ât, –et, –ân ekleri kalıp gereği zâit harf olduklarından, onlar sayılmadan geçilmesi lazım. Bir de Arapça kelime kökünde aslî harflerden olan “ع=Ayn” ve “أ=Elif” harflerinin cezimli hâlleri Türkçede yazılırken genelde ( = apostrof) ile ifade edildiğinden onlar da aslî harflerden sayılmalıdır.

Yanıltacak husus: Ayrıca “ع=Ayn” ve “أ =Elif” harfleri “a, e, u, ü” harfleriyle ifade edilebildiğinden aslî harf karşılığı kullanılan bu harfler hareke zannedilip hesaptan ayrı tutulursa hesap yanlış çıkar. Ama kelimenin aslını tam olarak bilmek uzman işi olduğuna göre, yapacak bir şey yok tabii ki.

Mezîd (ilâveli) fiil masdarları

Bu mastarlar üçlü köklerden bir kurala bağlı olarak türetilmiş mastarlardır. En yaygın sekiz kalıbı vardır.

Bunlar: 

 

İf’âl (إِفْعَالْ)

Tef’îl (تَفْعِيلْ)

Müfâale (مُفَاعَلَة)

İnfiâl (اِنْفِعَالْ)

Masdar

İcbâr

İdrâk

İdhâl

Teşkîl

Tahsîn

Te’dîb

Muhârebe

kâleme

nâkaşa

İnkılâb

İnşirâh

İntihâr

 

 

İftiâl (اِفْتِعَالْ)

Tefe’’ul (تَفَعُّلْ)

Tefâul (تَفَاعُلْ)

İstif’âl (اِسْتِفْعَالْ)

Masdar

İntikâl

İktidâr

İftihâr

Tekebbür

Tahakkuk

Teşekkül

Tecâhül

Tekâmül

Temâyül

İstihkâr

İstiklâl

İstimdâd

 

Tabloda ilk bakışta dahi gözden kaçmayan bir husus şudur: Aynı kalıptaki bütün kelimelerin harf sayıları eşittir. Aslî kök harflerinin sıralaması da birbiriyle tamamen aynıdır.

Kök harflerini bulma konusunda yukarıda verilen ölçü burada da aynen geçerlidir. Burada kurala uymayan sadece şu vardır: İftiâl (اِفْتِعَالْ) kalıbında sondan 3. sessiz harf olan “t” harfi, kalıp gereği yer alan bir zâit harf olduğundan, aslî harf o değil, onun solundakidir.

İf’âl (إِفْعَالْ) kalıbı

 

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

İcbâr

Mecbur etmek

Mecburiyet

İdhâl

Dahil etmek

Duhûl, dehâlet

İhrâc

Harice çıkarmak

Hurûc, istihrac

İhzâr

Hazır etmek

Huzur

İfhâm

Fehmettirmek

Mefhum

İntâk

Nutuk attırmak

İstintak

İdrâk

Derk etmek

Müdrik, istidrâk

Îmân

Îmân etmek

Mü’min

Îkâz

Îkâz etmek

Teyakkuz

Îcâd

Îcâd etmek (vücud vermek)

Mûcit

İfnâ

Fâ yapmak

Fenâ, fâni, tefânî

İcrâ

İcrâ etmek

Cârî, cereyân

İrzâ

Râzı etmek

Rıza, razı

İrâde

Murâd etmek

Mürid, murad

İcâzet

Cevâz vermek

Câiz, cevaz,

 

Tef’îl (تَفْعِيلْ) kalıbı

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

Teşkîl

Şekillendirmek

Şekil

Ta’lîm

İlimlendirmek (öğretmek)

İlim, âlim, malum,

Te’dîb

Edeplendirmek

Edep

Tasnîf

Sınıflandırmak

Sınıf, musannif

Tahsîn

Hüsünlendirmek

(güzelleştirmek)

Hüsün

Tekbîr

Büyük saymak, büyültmek

Kebîr, ekber, kübrâ

Taîr

Küçük saymak, küçültmek

Sağîr, asğar, suğrâ

Tekmîl

Kemâle erdirmek (sonlandırmak)

Kemâl, kâmil, mükemmel

Takrîb

Yaklaştırmak

Takrîben, karâbet

Tecziye

Cezalandırmak

Ceza

Tesviye

Seviyeyi düzeltmek

Seviye

Tasfiye

Saflaştırmak

Sâfî

 

Müfâale (مُفَاعَلَة) kalıbı

 

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

Muharebe

Harb etmek (savaşmak)

Harp, muharip

kâleme

Kelâm etmek

Kelime, kelâm, tekellüm

kâtebe

Kitâbetleşmek (yazışmak)

Kitap, kitabet, mektep, kütüphane

Mukâtele

Kıtâle girişmek (ölümüne savaşmak)

Katl, kıtâl, kâtil, maktûl

sât

Aynı seviyeye gelme

Seviye, müsavi, tesviye

 

İnfiâl (اِنْفِعَالْ) kalıbı

 

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

İncizâp

Cezbeye kapılmak

Cezbe, câzibe, meczup

İnkısâm

Kısımlara ayrılmak

Kısım, taksîm

İnfitâh

Fetholmak, açılmak

Fetih, fâtih

İnşikâk

Şakkolmak (yarılmak)

Şakk-ı kamer

 

İftiâl (اِفْتِعَالْ) kalıbı

 

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

İntişâr

Neşr olmak (yayılmak)

Neşir, nâşir

İctimâ

Cem’ olmak (toplanmak)

Câmi

İctihâd

Cehd etmek (çabalamak)

Cihâd, müctehid

İktidâr

Kudret sahibi olmak

Kudret, kâdir, muktedir

İftihâr

Fahirlenmek (övünmek)

Fahir, müftehir, tefahhur

İttihâd

Vahdet (birlik) sağlamak

Vâhid, vahdet, tevhid

İttifâk

Vifâk (uyum) sağlamak

Vifak, muvafakat

İbti

Başlamak

Mübtedi

İnti

Bitirmek

Müntehi

İhtiyâc

Muhtaç olmak

Muhtaç

Izrâr

Muztarr (çaresiz) kalmak

Zarar, muztarr

 

Tefe’’ul (تَفَعُّلْ) kalıbı

 

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

Tekebbür

Kibirlenmek

Kibir, mütekebbir

Tahakkuk

Gerçekleşmek

Hak, hakikat, muhakkak

Teşekkül

Şekillenmek

Şekil

Taallüm

İlme ulaşmak (öğrenmek)

İlim, malum, âlim

Tahattur

Hatırlatmak

Hatır

Temennî

Temenni etmek

 

 

Tefâul (تَفَاعُلْ) kalıbı

 

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

Temâyül

Meyletmek

Meyil

Tecâhül

Câhil görünmek

Cahil, cehalet

Tekâmül

Kemâl bulma, olgunlaşma

Kâmil, mükemmel

Tenâsüp

nasip olma

Nasip, münasip, tensip

Telâzum

Biri diğerine lâzım olmak

Lazım, lüzûm, iltizam

Tedâ

De için çalışmak

Devâ

 

İstif’âl (اِسْتِفْعَالْ) kalıbı

 

Masdar

Anlamı

Yakın kelimeler

İstihkâr

Hakir görme

Hakir, hakaret

İstihsâl

Hâsıl etme

Hâsıl, mahsul

İstintâc

Netice çıkarma

Hâsıl, mahsul

İstihrâc

Çıkarımda bulunma

Hâriç, hurûc

İstimdâd

Meded isteme

Medet, imdat

İstihfâf

Hafife alma

Hafif, tahfîf

İstintâk

Nutka zorlama (sorgulama)

Nutuk, nâtık

İstimlâk

Birinin mülkünü satın alma

Mülk, mülkiyet, temlik, müstemleke

İstifâde

Faydalanmak

Fayda, müstefîd

İstibkâ

Besını istemek

Bâki, bekâ

İstîfâ

Affını istemek

Aff, mustafî

 

Paylaş
Yükleniyor...