Osmanlıca ve Dini Terimler Lügatı
| A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | J | K | L | M | N | O | Ö | P | R | S | Ş | T | U | Ü | V | Y | Z |
| Kelime | Anlam |
|---|---|
| LÂL: | f. Dilsiz. Söz söyleyemiyen. |
| LALA: | f. Osmanlı İmparatorluğu zamanında sadrazamlar hakkında "Atabek" karşılığı olarak kullanılan bir tâbir olduğu gibi, şehzâdelerin mürebbilerine de bu ad verilirdi. Saraya alınan acemilerin terbiyesine memur edilenler. Eskiden büyük memurlarla zenginler de çocuklarının terbiyesine bakmak üzere "lâla" istihdam ederlerdi. Lâla, görünüşte hizmetkâr vaziyetde idiyse de, terbiyesi kendisine havale olunan çocuğa karşı âmir yerinde bulunur; esasen yaşlı ve kâmil insanlardan seçildikleri için çocuklar da kendisine bir mürebbi, bir hoca gibi tâzim ve hürmet ederlerdi. |
| LALE: | Lâle denen meşhur çiçek. Vaktiyle suçluların ve delilerin boynuna takılan halka. İncir koparmak için ucu çatallı değnek. |
| LALEFAM: | f. Lâle renginde. Rengi lâlenin rengine benzeyen. |
| LALEGUN: | f. Lâle renkli. Pembe. |
| LALEHADD: | f. Lâle yanaklı. Yanakları pembe renkte olan. |
| LALEK: | (Lâlekâ) f. Taç. Papuç, ayakkabı. Horoz ibiği. |
| LALERENK: | f. Lâle renginde olan. Lâle renkli. Pembe. |
| LALERUH: | f. Lâle yanaklı. Yanağı lâle gibi pembe olan. |
| LALERUHSAR: | f. Lâle yanaklı, al yanaklı. |
| LALESAR: | f. Lâlelik. Lâlebahçesi. Sığırcık kuşu. |
| LALEVEŞ: | f. Lâleye benziyen. Lâle gibi. |
| LALEZAR: | f. Lâle bahçesi. Lâlelik. |
| LÂL Ü EBKEM: | Şaşa kalmış. Sükuta mecbur olmuş. Susmuş. |
| LALEVEŞ: | f. Lâleye benziyen. Lâle gibi. |
| İçerisinde 'LÂL' geçenler | |
| AGLAL: | (Gull. C.) Boyna geçirilen zincirler. * Kelepçeler, pırangalar. |
| AGLAL: | Ağaçlar arasında akan su. (Bak: Eglâl) |
| AHLAL: | (Hıll. C.) Samimi dostlar, yâranlar. |
| A'LAL: | (İllet. C.) Hastalıklar, marazlar, illetler. * Sebepler. |
| ATLAL: | (Talel. C.) şekiller, biçimler. |
| AZLAL: | (Zıll . C.) Gölgeler. |
| BELAL: | Islaklık. Islatış. Su gibi ıslatan. |
| BERÂAT-ÜL İSTİHLÂL: | Bir eserin içindekilerini güzel bir başlangıçla baş tarafında anlatmak. İyi bir alâmet. Güzel bir başlangıç. * Bir ibarede müradif ve mukni birkaç kelime bulunması, hüsn ve insicamdaki ibarenin vech-i mergub üzere te'lif ve terkibi. * Maaş, rütbe, nişan için hükümetçe bildirilen yazı gibi vesika. |
| BİLAL: | Siyah ve beyaz, yâni kara ile ak olmak. (Bak: Belal) |
| BİLAL-İ HABEŞÎ: | Resûl-i Ekrem'in (A.S.M.) müezzini idi. Sesi çok güzeldi. Ezan okurken çokları ağlardı. Kölelikten Hz. Ebu Bekir-i Sıddîk (R.A.) satın alıp azâd etmişti. Her gazada hazır bulunmuştu. (Hi: 20) de dâr-ı bekaya göçtü. (R.A.) |
| BİL-İSTİKLAL: | Başlıbaşına, istiklâl üzere. |
| BÜLÂLET: | Islaklık, nemlilik, yaşlık. |
| BÜTLAL: | f. şaşa kalan, hayret eden, hayran olan. |
| CELAL: | (Celâlet) Nihâyet derecede büyüklük. Azamet. Hiddetlilik, hışım. * İlm-i Kelâm'da: Cenâb-ı Hakk'ın kahrının ve azametinin tecellisi, Cenâb-ı Hakk'ın nev'deki tecellisi. Cenâb-ı Hak, vahdaniyyetine delil olacak çok şeyler yarattığından veyâ ihâtadan âli ve celil olduğu veya hislerle idrâk edilmekten celil olduğundan Celâl denir.(Arkadaş! Cenâb-ı Hakk'ın sıfât-ı ezeliyye âleminde biri celâlî, diğeri cemâlî iki türlü tecellisi vardır. Celâl ile Cemâlin sıfât-ı ef'âl âleminde tecellisinden; lütuf ve kahr, hüsün ve heybet tezâhür eder. Ef'âl âlemine tecelli edince; tahliye $ ile tahliye $ (tezyin ile tenzih) doğar. Asar ve a'mal âleminden âlem-i âhirete intiba' edince; lütuf, cennet ve nur olarak; kahr da, cehennem ve nâr olarak tecelli eder. Sonra âlem-i zikre inikâs edince; biri hamd, diğeri tesbih olmak üzere iki kısma ayrılır. Sonra âlem-i kelâmda tecelli edince, kelâmın emir ve nehye taksimine sebep olur. Sonra âlem-i irşada intikal edince; irşadı tergib ve terhib, tebşir ve inzâra taksim eder. Sonra vicdana tecelli edince, recâ ve havf husule gelir. Sonra irşâdın iktizâsındandır ki, havf ile recâ arasındaki muvâzene devamla muhafaza edilsin ki, recâ ile doğru yollara sülûk edilsin, havf ile de eğri yollara gidilmesin. Ne Allah'ın (C.C.) rahmetinden me'yus, ne de azabından emin olunsun. İ.İ.) |
| CELALEDDİN-İ HARZEMŞAH: | (Vefâtı M.: 1231) Mengü berdi (Allah verdi) ismi de verilir. Harzemşah soyunun 7nci ve son hükümdarıdır. Tarihte cesaret ve irfanı ile tanınmıştır. O zamanın deccalı olan Cengiz'in kahır ve şiddeti karşısında İrân ve Turân korku ve zillete düştüğünde Celâleddin, Cengiz'in ordularını müteaddit defalar mağlub etmiştir. Kendisine pederinden şehzadelikten başka bir şey kalmadığı halde Harzem'de, Hind'de, Irak'ta, Azerbeycan'da dört devletin meydana gelmesine muvaffak oldu. Küçük küçük kuvvetlerle üç milyon askere sâhib Tatar devletine karşı yirmiden ziyade zafer kazandı. Moğol taarruzlarından birisinde bir dağa çekildiği sırada bir çapulcu taifesi tarafından sırtından hançerlenerek şehid edildi. (R. Aleyh)(Meşhurdur ki: Bir zaman İslâm kahramanlarından ve Cengiz'in ordusunu müteaddit defa mağlub eden Celaleddin-i Harzemşah harbe giderken vüzerâsı ve etbaı ona demişler: "Sen muzaffer olacaksın; Cenab-ı Hak seni galip edecek." O demiş: "Ben Allah'ın emriyle, cihad yolunda hareket etmeye vazifedarım, Cenab-ı Hakk'ın vazifesine karışmam, muzaffer etmek veya mağlub etmek onun vazifesidir." İşte o zât bu sırr-ı teslimiyeti anlamasıyla hârika bir surette çok defa muzaffer olmuştur. M.N.) |
| CELALEDDİN-İ SÜYÛTÎ: | (Hi: 849 - 911) Abdurrahman bin Ebu Bekir Muhammed adı ile de anılır. Hadis imamı ve müctehid bir zattır. Mısırlıdır. Süyût şehrinde doğdu. Mısır'da vefat etti. Zamanının büyük İslâm allâmelerindendir. Asıl adı: Ebû Bekir oğlu Abdurrahman'dır. Tefsir, fıkıh, hadis ilmine dair eserleri vardır. Celaleddin Muhammed bin Ahmed Mısrî'nin, İsrâ Sûresine kadar yaptığı (Hi: 864'de vefat edince yarıda bıraktığı) tefsiri tamamlamıştır ve Celaleyn Tefsiri denmiştir. |
| CELALÎ: | Celal ismine dâir. İlâhi ve celale müteallik. Celal adlı kimselerle alâkalı olan. * Hicri XI. Asırdan önce Anadolu'da baş gösteren eşkiyaya verilen ad. * Sultan Celaleddin Melikşah tarafından hazırlanan ve Hicri 471 tarihinde başlayan bir güneş takvimi. |
| CELALLİ: | Çok çabuk kızan kimse. |
| CELLALE: | Necaset yiyen sığır. |
| CEMİL-İ ZÜLCELAL: | Celal sâhibi, cemil olan Cenab-ı Allah (C.C.) |
| CÜLAL: | (Celil) Ulu, büyük nesne, azim. |
| CÜLALE: | Büyük dişi deve. |
| DALAL: | Sapıklık. * Sapmak. Doğrudan, imân ve İslâmiyyet yolundan sapmak. |
| DALALET: | İman ve İslâmiyetten ayrılmak. Azmak. Hak ve hakikatten, İslâmiyet yolundan sapmak. Allah'a isyankâr olmak. * Şaşkınlık.(... Nevâfil kısmında, emr-i istihbabî ile yine ehl-i iman mükelleftir. Fakat, terkinde azab ve ikab yoktur. Fiilinde ve ittibaında azîm sevaplar var; ve tağyir ve tebdili, bid'a ve dalâlettir ve büyük hatadır...... Sünnete ittiba etmiyen, tenbellik eder ise, hasaret-i azîme; ehemmiyetsiz görür ise, cinayet-i azîme; tekzibini işmam eden tenkid ise, dalâlet-i azîmedir. L.) |
| DALALETPİŞE: | Sapıklığı tâkibeden. Sapıklığa giden. İslâmiyetten başka yol tâkib eden. |
| DELAL: | Cilve, naz, işve. İnsana güzel ve sevimli görünecek hâl, durum. |
| DELALAT: | (Delâlet. C.) Delâletler, alâmet olmalar,yol göstermeler, kılavuzluklar. |
| DELALET: | Delil olmak. Yol göstermek. Kılavuzluk. Doğru yolu bulmakta insanlara yardım etmek. * İşaret. |
| DELALET-İ SELÂSE: | Üç çeşit delâlet. Bunlar da: Delâlet-i mutabıkıye, delâlet-i tazammuniye, delâlet-i iltizamiyedir.1- Delalet-i mutabıkıye: Bir kelâmın vaz'olunduğu, yani kasdedilen mânanın tamanına delâletidir. Meselâ: İnsan lâfzı, insanın tam mahiyeti olan, hayvan-ı natık, (yani, konuşan hayat sahibi varlık) mânasına delâleti gibi.2- Delalet-i tazammuniye: Bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın bir cüz'üne delâletidir.3- Delalet-i iltizamiye: Bir lâfzın vaz'olunduğu mânanın lâzımına yani o mâna ile beraber bulunması zaruri olan diğer bir mânaya delâletidir. Mezkur delâlet-i selâseye ait şöyle bir misal dahi verilir."Zekât, müslümanların fakirlerine verilir, hiç bir zengine verilmez." İbaresi; zekâtın, yalnız Müslüman fakirlere verileceğine delâlet-i mutabıkıye ile; zengin olan Ahmet, Mehmet gibi belli şahıslara verilemiyeceğine delâlet-i tazammuniye ile; zekât hususunda zenginler ile fakirler arasında fark bulunduğuna da delâlet-i iltizamiye ile delâlet eder. |
| DELALET-İ ZÂTİYE: | Kendi zatı ile, bizzat kendisini eserleri ile göstermek suretiyle olan delâlet, şahidlik. |
| DELL (DİLÂL): | Naz. * Hey'et. * Güzel ahlâk. |
| DELLAL: | İlân edici. Yüksek sesle bildiren. * Müşterileri çeken. Davet eden. * Hakka davet eden. |
| DEVR-İ LÂLE: | Lâle devri, lâle mevsimi, lâle zamanı. |
| DİLALET: | Kılavuzluk etmek. * Nazlanma. İşve. * Üstünlük, galebe. |
| EBKEM Ü LÂL: | Cevapsız bırakmak. Susmak. Dilsiz gibi sükût etmek. |
| EGLAL: | (Gull. C.) Halkalar. Kelepçeler. Mahkemenin cezaya müstehak kılıp mahkum ettiği kimselerin boyun ve ayaklarına vurulan zincirler. * (Galel. C.) Ağaçlar arasında korulukta akan sular. |
| EHL-İ DALÂLET: | Dalâlette olanlar. |
| EKOLALİ: | yun. Psk: Sesleri taklit etme, yansıtma. Çocuk dünyaya geldiği zaman çevresinde konuşulan dilin seslerini çıkaramaz. Kendine mahsus sesleri çıkarır. Çevrede konuşulan dilleri dinleye dinleye çevredeki sesleri taklid etmeye başlar, bu taklid edebildiği sesleri sık sık tekrar eder. Meselâ: ba, ba, ba gibi. Bu dilin gelişmesinde psikolojik bir safhadır. İslâm terbiyesinde dünyada çocuğun duyacağı ilk ses olarak ezan okunur. Çocuk bununla bırakılmamalı, Kur'an sesine küçükten itibaren alıştırmalı, anadili gibi kendine yakın bulmalıdır. |
| GALAL: | (Gılâl) (Galle. C.) Zahireler. Mahsuller. * Akarât kiraları. |
| GERDUNE-İ İCLAL: | Saltanat arabası. |
| GILAL: | (Bak: Galâl) |
| GILALE: | (C: Galâyil) Zırh altına giyilen kısa gömlek. * Küçük kaftan zıbını. |
| HALAL: | Dostluk, ahbaplık. * İki şey arasında açıklık olma. |
| HALALE: | Kadın eş. Halile, zevce. |
| HALAL(ET): | İki şeyin arası açık olmak. * Dostluk. Samimi dostluk. |
| HALALUŞ: | f. Kavga, döğüş, şamata, gürültü. |
| HALLÂL: | Halleden, çare bulan, çözen. |
| HALLÂL-I MÜŞKİLÂT: | Zorlukları yenen, müşkülâtı halleden kimse. |
| HALLÂL-ÜL UKAD: | Düğümleri çözen. * Mc: Zorlukları yenen. |
| HALLAL: | Sirkeci, sirke yapan kimse. |
| Ekleri ayıklanarak bulunan sonuçlar | |
| LALA : | f. Osmanlı İmparatorluğu zamanında sadrazamlar hakkında "Atabek" karşılığı olarak kullanılan bir tâbir olduğu gibi, şehzâdelerin mürebbilerine de bu ad verilirdi. * Saraya alınan acemilerin terbiyesine memur edilenler. * Eskiden büyük memurlarla zenginler de çocuklarının terbiyesine bakmak üzere "lâla" istihdam ederlerdi. Lâla, görünüşte hizmetkâr vaziyetde idiyse de, terbiyesi kendisine havale olunan çocuğa karşı âmir yerinde bulunur; esasen yaşlı ve kâmil insanlardan seçildikleri için çocuklar da kendisine bir mürebbi, bir hoca gibi tâzim ve hürmet ederlerdi. |
| LÂ : | Arabçada kelimenin başında nefy edatı'dır. Cevap yerine veya yersiz inkârda kullanılır. "Yoktur, değildir" gibi. Mâzi fiilinin evvelinde bulunan Lâ, duâiye olur. Lâ zâle sıhhatehu: "Sıhhati zâil olmasın" sözündeki gibi. * Harf-i atıf da olur. Ve mâba'dını makabline nefyen rabt eder ve irabı da ona tâbi kılar. $ "Şeref edeb iledir, neseb ile değildir" sözündeki gibi. * Vav edatıyla beraber olursa, atıf edatı vav olur, lâ da nefyi te'kid eder. |