Metindeki Lügatları
Bu Risaleye Ait Soru Cevaplar
Lügat Listesi
Lügatler :
acube : çok acayip, garip, şaşırtıcı
belâgat : sözün düzgün, kusursuz, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi
beliğ : açık; belâğat ilminin kurallarına uygun olan
beynennas : insanlar arasında
binaen : -dayanarak
cüz’ : parça
darb-ı mesel : meşhur söz, atasözü
define : gizli hazine
deveran etmek : dönüp dolaşmak
edat-ı teşbih : teşbih, benzetme edatı
efkâr-ı amme : umumun fikir ve düşünceleri, kamuoyu
felsefetü'l-umum : halk felsefesi
hasıl olma : meydana gelme
hazf : bir sözü bir sırra binaen ifade içinde zikretmeme, aradan çıkarma, kaldırma
hey’et : genel yapı
hikmetü'l-avam : avam felsefesi; halk arasında bilinen hikmetli sözler
ilelebed : sonsuza kadar
iştirak etme : ortak olma, katılma
kıssa : ibretli hikâye
küll : bütün
lisan : dil
maahaza : bununla birlikte, bununla beraber
mahzuf : bir sırra binaen ifade içinde zikredilmeyen, aradan çıkarılan, kaldırılan söz
mesel : meşhur söz
müfred : gr. tekil
münafık : iki yüzlü, inanmadığı halde inanmış görünen kimse
müşebbeh : benzetilen
müşebbehünbih : kendisine benzetilen
nazir : benzer, benzeyen
nevi : çeşit, tür
nükte : ince ve derin mânâ
remiz : gizli bir mânâyı ince bir işaretle gösterme
rücu : geri dönme
sâmi : işiten, dinleyen
tatbik etmek : uygulamak
teşbih : benzetme
uğrube : çok garip, tuhaf
vahşet : ürküntü, korku
yeis : ümitsizlik
zira : çünkü
ziyade : çok, fazla
ك : “gibi, benzeri” mânâsına gelen teşbih edatı
belâgat : sözün düzgün, kusursuz, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi
beliğ : açık; belâğat ilminin kurallarına uygun olan
beynennas : insanlar arasında
binaen : -dayanarak
cüz’ : parça
darb-ı mesel : meşhur söz, atasözü
define : gizli hazine
deveran etmek : dönüp dolaşmak
edat-ı teşbih : teşbih, benzetme edatı
efkâr-ı amme : umumun fikir ve düşünceleri, kamuoyu
felsefetü'l-umum : halk felsefesi
hasıl olma : meydana gelme
hazf : bir sözü bir sırra binaen ifade içinde zikretmeme, aradan çıkarma, kaldırma
hey’et : genel yapı
hikmetü'l-avam : avam felsefesi; halk arasında bilinen hikmetli sözler
ilelebed : sonsuza kadar
iştirak etme : ortak olma, katılma
kıssa : ibretli hikâye
küll : bütün
lisan : dil
maahaza : bununla birlikte, bununla beraber
mahzuf : bir sırra binaen ifade içinde zikredilmeyen, aradan çıkarılan, kaldırılan söz
mesel : meşhur söz
müfred : gr. tekil
münafık : iki yüzlü, inanmadığı halde inanmış görünen kimse
müşebbeh : benzetilen
müşebbehünbih : kendisine benzetilen
nazir : benzer, benzeyen
nevi : çeşit, tür
nükte : ince ve derin mânâ
remiz : gizli bir mânâyı ince bir işaretle gösterme
rücu : geri dönme
sâmi : işiten, dinleyen
tatbik etmek : uygulamak
teşbih : benzetme
uğrube : çok garip, tuhaf
vahşet : ürküntü, korku
yeis : ümitsizlik
zira : çünkü
ziyade : çok, fazla
ك : “gibi, benzeri” mânâsına gelen teşbih edatı
Cümlelerin hey’etlerine gelince: 1 ﴾مَثَلُهُمْ كَمَثَلِ الَّذِى اسْتَوْقَدَ نَاراً﴿ cümlesi, nüktelere bir define hükmündedir. Şöyle ki:
Lisanlarda deveran eden ve beynennas garip ve acip şeylerde kullanılan ve “hikmetü’l-avam” ve “felsefetü’l-umum” ile anılan 2 مَثَلُ kelimesi, münafıkların vaziyetleri bir uğrube ve kıssaları bir acube olduğuna işarettir. Bu işaretten, onların sıfatları üstünde nefretin, lisanları üstünde lânetin ilelebed darb-ı mesel gibi deveran etmek şânında olduğuna bir remiz vardır.
Sual: Teşbihi ifade eden her iki mesel arasındaki ك’in hazfı belâğatçe daha makbul olduğu halde, niçin burada hazfedilmemiştir?
Elcevap: Bu makamda edat-ı teşbihin zikri, hazfından daha beliğdir. Zira sâmi, teşbih edatını görür görmez, teşbihle alâkadar olur. Müşebbehünbihte olan her noktayı, müşebbehteki nazirine tatbik eder. Fakat edat-ı teşbihin mahzufu takdirde, teşbihten gaflet ederek her iki tarafı birbirine tatbik etmek fikrine gelmemesi ihtimali vardır. İkinci mesel kelimesi ise, ateş yakan o adamın vaziyeti, efkâr-ı âmmece bir darb-ı mesel hükmüne geçmiş olduğuna işarettir.
Sual: Ateşi yakanlar bir cemaat iken müfred işareti olan اَلَّذِى ile işaret edilmesi neye binaendir?
Elcevap: Ferdin yapacağı bir işe cemaatin iştirak etmesiyle ziyadelik veya noksanlık hasıl olmadığı takdirde, fert veya nevi, cüz veya küll bir olur.
Lisanlarda deveran eden ve beynennas garip ve acip şeylerde kullanılan ve “hikmetü’l-avam” ve “felsefetü’l-umum” ile anılan 2 مَثَلُ kelimesi, münafıkların vaziyetleri bir uğrube ve kıssaları bir acube olduğuna işarettir. Bu işaretten, onların sıfatları üstünde nefretin, lisanları üstünde lânetin ilelebed darb-ı mesel gibi deveran etmek şânında olduğuna bir remiz vardır.
Sual: Teşbihi ifade eden her iki mesel arasındaki ك’in hazfı belâğatçe daha makbul olduğu halde, niçin burada hazfedilmemiştir?
Elcevap: Bu makamda edat-ı teşbihin zikri, hazfından daha beliğdir. Zira sâmi, teşbih edatını görür görmez, teşbihle alâkadar olur. Müşebbehünbihte olan her noktayı, müşebbehteki nazirine tatbik eder. Fakat edat-ı teşbihin mahzufu takdirde, teşbihten gaflet ederek her iki tarafı birbirine tatbik etmek fikrine gelmemesi ihtimali vardır. İkinci mesel kelimesi ise, ateş yakan o adamın vaziyeti, efkâr-ı âmmece bir darb-ı mesel hükmüne geçmiş olduğuna işarettir.
Sual: Ateşi yakanlar bir cemaat iken müfred işareti olan اَلَّذِى ile işaret edilmesi neye binaendir?
Elcevap: Ferdin yapacağı bir işe cemaatin iştirak etmesiyle ziyadelik veya noksanlık hasıl olmadığı takdirde, fert veya nevi, cüz veya küll bir olur.
Dipnotlar - Arapça İbareler - Haşiyeler:
1 : “Onların durumu bir ateş yakan kişi gibidir.” Bakara Sûresi, 2:17.
2 : Örnek.
2 : Örnek.
Önceki Risale: 16. âyetin tefsiri / Sonraki Risale: 21-22. âyetin tefsiri
Lügatler :
acube : çok acayip, garip, şaşırtıcı
belâgat : sözün düzgün, kusursuz, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi
beliğ : açık; belâğat ilminin kurallarına uygun olan
beynennas : insanlar arasında
binaen : -dayanarak
cüz’ : parça
darb-ı mesel : meşhur söz, atasözü
define : gizli hazine
deveran etmek : dönüp dolaşmak
edat-ı teşbih : teşbih, benzetme edatı
efkâr-ı amme : umumun fikir ve düşünceleri, kamuoyu
felsefetü'l-umum : halk felsefesi
hasıl olma : meydana gelme
hazf : bir sözü bir sırra binaen ifade içinde zikretmeme, aradan çıkarma, kaldırma
hey’et : genel yapı
hikmetü'l-avam : avam felsefesi; halk arasında bilinen hikmetli sözler
ilelebed : sonsuza kadar
iştirak etme : ortak olma, katılma
kıssa : ibretli hikâye
küll : bütün
lisan : dil
maahaza : bununla birlikte, bununla beraber
mahzuf : bir sırra binaen ifade içinde zikredilmeyen, aradan çıkarılan, kaldırılan söz
mesel : meşhur söz
müfred : gr. tekil
münafık : iki yüzlü, inanmadığı halde inanmış görünen kimse
müşebbeh : benzetilen
müşebbehünbih : kendisine benzetilen
nazir : benzer, benzeyen
nevi : çeşit, tür
nükte : ince ve derin mânâ
remiz : gizli bir mânâyı ince bir işaretle gösterme
rücu : geri dönme
sâmi : işiten, dinleyen
tatbik etmek : uygulamak
teşbih : benzetme
uğrube : çok garip, tuhaf
vahşet : ürküntü, korku
yeis : ümitsizlik
zira : çünkü
ziyade : çok, fazla
ك : “gibi, benzeri” mânâsına gelen teşbih edatı
belâgat : sözün düzgün, kusursuz, hâlin ve makamın icabına göre söylenmesi
beliğ : açık; belâğat ilminin kurallarına uygun olan
beynennas : insanlar arasında
binaen : -dayanarak
cüz’ : parça
darb-ı mesel : meşhur söz, atasözü
define : gizli hazine
deveran etmek : dönüp dolaşmak
edat-ı teşbih : teşbih, benzetme edatı
efkâr-ı amme : umumun fikir ve düşünceleri, kamuoyu
felsefetü'l-umum : halk felsefesi
hasıl olma : meydana gelme
hazf : bir sözü bir sırra binaen ifade içinde zikretmeme, aradan çıkarma, kaldırma
hey’et : genel yapı
hikmetü'l-avam : avam felsefesi; halk arasında bilinen hikmetli sözler
ilelebed : sonsuza kadar
iştirak etme : ortak olma, katılma
kıssa : ibretli hikâye
küll : bütün
lisan : dil
maahaza : bununla birlikte, bununla beraber
mahzuf : bir sırra binaen ifade içinde zikredilmeyen, aradan çıkarılan, kaldırılan söz
mesel : meşhur söz
müfred : gr. tekil
münafık : iki yüzlü, inanmadığı halde inanmış görünen kimse
müşebbeh : benzetilen
müşebbehünbih : kendisine benzetilen
nazir : benzer, benzeyen
nevi : çeşit, tür
nükte : ince ve derin mânâ
remiz : gizli bir mânâyı ince bir işaretle gösterme
rücu : geri dönme
sâmi : işiten, dinleyen
tatbik etmek : uygulamak
teşbih : benzetme
uğrube : çok garip, tuhaf
vahşet : ürküntü, korku
yeis : ümitsizlik
zira : çünkü
ziyade : çok, fazla
ك : “gibi, benzeri” mânâsına gelen teşbih edatı