İLİM VE CEHALET, NASİHAT
"Ben nefsimi herkesten ziyade nasihate muhtaç görüyorum." (Sözler, Birinci Söz)
"Nev-i beşer âhir vakitte ulûm ve fünuna dökülecektir, bütün kuvvetini ilimden alacaktır. Hüküm ve kuvvet ise ilmin eline geçecektir." (Sözler, Yirminci Söz, İkinci Makam, Bir nükte-i mühimme ve bir sırr-ı ehem)
"Nefsini ıslah etmeyen başkasını ıslah edemez." (Sözler, Yirmi Birinci Söz, Birinci Makam, Giriş)
"İnsan bu âleme ilim ve dua vasıtasıyla tekemmül etmek için gelmiştir. Mahiyet ve istidat itibarıyla her şey ilme bağlıdır." (Sözler, Yirmi Üçüncü Söz, Birinci Mebhas, Dördüncü Nokta)
"Dinleyen söyleyenden daha iyi anlar." (Sözler, Yirmi Dördüncü Söz, Dördüncü Dal)
"Ey kendini insan bilen insan! Kendini oku. Yoksa hayvan ve câmid hükmünde insan olmak ihtimali var." (Sözler, Otuz Üçüncü Söz, Otuz Birinci Pencere)
"İlimlerin esası, ilimlerin şâhı ve padişahı, imân ilmidir." (Sözler, Konferans)
"Mesâil-i imaniyenin münakaşa suretinde bahsi caiz değildir." (Mektubat, On İkinci Mektup, Giriş)
"Merak ilmin hocasıdır." (Mektubat, Hakikat çekirdekleri)
"Mecaz, ilmin elinden cehlin eline düşse, hakikate inkılâp eder, hurâfâta kapı açar." (Mektubat, Hakikat çekirdekleri)
"İlimde iz’ân-ı kalb olmazsa cehildir." (Mektubat, Hakikat çekirdekleri)
"Âlim-i mürşid koyun olmalı, kuş olmamalı. Koyun kuzusuna süt, kuş yavrusuna kay verir." (Mektubat, Hakikat çekirdekleri)
"İlim ile cehil arasındaki hicap ne kadar lâtif ve ne kadar kalındır!" (Mesnevi-i Nuriye, Şemme)
"Senin şuur ve ilminin sana taallûku, ahval ve levâzımât-ı ihtiyâcâtın nisbetindedir." (Mesnevi-i Nuriye, Zeylü'l-Habbe)
"Ecnebîlerden alınan maddî bilgiler, san’at ve terakkiyata âit ise, lâzımdır. Sefahete dair ise muzırdır." (Mesnevi-i Nuriye, Zeylû'l-Hubâb)
"Allah’ın hesabına kâinata bakan adam her ne müşahede ederse ilimdir. Eğer gaflet ile esbab hesabına bakarsa, ilim zannettiği şey de cehl olur." (Mesnevi-i Nuriye, Şemme)
"Nasihati dinleyen ancak cehlini bilenlerdir." (İşaratü'l-İ'caz, Bakara Sûresi, 13.Âyetin tefsiri)
"Onların cehl-i mürekkeple cahil olduklarına işaret etmiştir ki, bu gibi cahillere nasihat tesir etmediğinden, onlardan tamamıyla iraz etmek lâzımdır." (İşaratü'l-İ'caz, Bakara Sûresi, 13.Âyetin tefsiri)
"İslâmiyetin, hakikati kabul ve safsatalı evhamı reddetmek, şânındandır." (İşaratü'l İ'caz, Bakara Sûresi, 21-22.Âyetin tefsiri)
"Bazan olur ki, iki adamın söyledikleri bir söz, bir kelâm, mütefavit olur; birisinin cehline, sathîliğine; ötekisinin ilmine, maharetine delâlet eder." (İşaratü'l-İ'caz, Bakara Sûresi, 23-24.Âyetin tefsiri)
"Cenâb-ı Hakkın arzında beşerin halife olması, Allah’ın hükümlerini icra ve kanunlarını tatbik etmesi içindir. Bu ise, tam bir ilme mütevakkıftır." (İşaratü'l-İ'caz, Bakara Sûresi, 31-33.Âyetin tefsiri)
"Maksada uruc etmek için mukaddemelerden istimdad etmek, ehl-i tahkikin düsturlarındandır." (Muhakemat, Birinci Makale)
"Akıl ve nakil teâruz ettikleri vakitte, akıl asıl itibar ve nakil tevil olunur. Fakat o akıl, akıl olsa gerektir." (Muhakemat, Birinci Makale, Birinci Mukaddeme)
"İlim ilme kuvvet verir." (Muhakemat, Birinci Makale, Altıncı Mukaddeme)
"Mahiyet-i ilim bir dahi olsa, suret-i tedrisi başkadır." (Muhakemat, Birinci Makale, Sekizinci Mukaddeme)
"Âlim olan mâzur değildir. Kezalik, dinden bir şeyi fasl veya olmayanı vasl etmek, ikisi de caiz değildir." (Muhakemat, Birinci Makale, On İkinci Mukaddeme)
"İlim iki kısımdır: Bir nevi ilim var ki, bir defa bilinse ve bir-iki defa düşünülse kâfi gelir. Diğer bir kısmı, ekmek gibi, su gibi, her vakit insan onu düşünmeye muhtaç olur. Bir defa anladım, yeter diyemez. İşte ulûm-u imaniye bu kısımdandır." (Barla Lâhikası, 214.Mektup)
"Bir insan yalnız kendi nefsine dinlettirse yeter." (Barla Lâhikası, 214.Mektup)
"Ciddî, müştak, hâlis talebe-i ulûm, tahsilde iken vefat ettikleri zaman, berzahta aynı tahsil misâli ve bir medrese-i mâneviyede bulunuyor gibi, o âleme muvafık bir vaziyet ihsan ediliyor." (Kastamonu Lahikası, 163.Mektup)
"Dalâlet ve fenalıklar cehaletten gelse, def etmesi kolaydır. Fakat fenden, ilimden gelen dalâletin izalesi çok müşküldür." (Emirdağ Lâhikası-I, 7.Mektup)
"İslâmiyetin zuhuruyla âlem-i insaniyet, İslâm âleminin taht-ı riyasetinde cehalet gayyâsından kurtulmuş ve kurtulacaktır." (Tarihçe-i Hayat, Barla Hayatı)
"İhtiyaç, medeniyetin üstadıdır." (Sünûhat)
"Her söylenen sözün kalbe girmesine yol vermeyiniz." (Münâzarat)
"Vicdanın ziyası, ulûm-u diniyedir. Aklın nuru, fünun-u medeniyedir. İkisinin imtizacıyla hakikat tecellî eder." (Münâzarat)
"İlim azizdir, zelil etmek istemem. Hem de size göstermek isterim ki: Bir kısım ehl-i ilim vardır ki, dünyaya tenezzül etmez ve san’at-ı ilmi medâr-ı maişet etmez." (Münâzarat)
"Bizim düşmanımız cehalet, zaruret, ihtilâftır. Bu üç düşmana karşı san’at, marifet, ittifak silâhıyla cihad edeceğiz." (Divan-ı Harb-i Örfî)