"Biz Kur’an’ı sana her şeyin apaçık bir beyanı olarak indirdik." Âyetini nasıl anlayabiliriz?

Değerli Kardeşimiz;

"Biz Kur'an'ı sana her şeyin apaçık bir beyanı olarak indirdik." (Nahl, 16/89)

Bu ayetin tefsiri veya Kur'an-ı Kerim'in anlaşılması hususunda üç görüş oluşmuştur.

Birinci Görüş: "Kur'an ve hadisin zahir ve sarih manasından başka batini, işari, remzi manası yoktur, anlamak konusunda herkes müsavidir. Kur'an gayet basit ve sadedir, herkes tarafından anlaşılır. Müçtehitlere, alimlere, müfessirlere, belagatçılara lüzum yoktur. Teşbih ve temsil ifade eden ayet ve hadislerde zahiri üzere anlaşılır, aynı ile tatbik edilir" derler. Bu görüş hem Kur'an’a hem sünnete hem de akıl ve mantığa aykırı bir görüştür. Bunun batıllığına işaret eden yüzlerce ayet ve hadis vardır.

İkinci Görüş: Kur'an ve hadisin tamamen anlaşılmaz görüp, hurufi ve batini manalar ile zahir ve sarih manasını inciten ve anlaşılmasını belli zümrelere havale edip avam insanın nasibini tamamen ortadan kaldıran Batiniyyun mezhebidir. Bu mezhebe göre "Kur'an tamamen bir muammadır, kimse onun hakikatini idrak edemez. Ayet ve hadislerin sarih ve zahir ifadeleri tamamen semboldür, onun gerçek manaları işaridir" deyip, emir ve yasakları bütünüyle inkâr etmişlerdir. Mesela namaz için "İnsanın kalbi bir duasıdır" deyip, namazı kılmamışlar. Bu mezhebin sapkınlığı ve batıllığı da zahirdir.

Üçüncü Görüş: "Kur'an ve hadisin zahir ve sarih manası asıl ve esas olmakla beraber, bunun yanında işari, remzi ve batini manaları da vardır" diyenlerdir. Asıl ve esas manalar herkesin anlayacağı sarih ve zahir manalardır. Ama işari ve batini manalar ilim ve kabiliyet ile idrak edilecek şeylerdir. Onun için Kur’an idrak bakımından çok tabakalara ayrılan insanların hepsine hitap edip nasiplendiriyor. Bu yüzden, herkesin haddini bilip neyi anlayıp neyi anlayamayacağını iyi tespit etmesi gerekir.

Bu üçüncü görüş ehli hak olan Ehl-i sünnetin yoludur. "Ortada Kur’an ve hadis varken ben tefsirlere veya ulemaya ihtiyaç duymam" demek, tam bir hezeyandır. Kur'an ve hadislerde avam ve cahil insanların dini konularda ehil olan alimlere müracaat etmesi gerektiği açıkça vurgulanan bir husustur. Bugün bir davamız olduğu zaman hemen avukata müracaat ediyoruz. Neden kendi kendimizi savunmuyoruz? Zira kanunlara hâkim değiliz. Aynı bunun gibi bütün insanların Kur'an ve sünnete tam manasıyla hâkim ve vakıf olması mümkün değildir. Bu yüzden, dine hâkim ve vakıf olan alimlere müracaat etmek lazımdır.

Kur’an üzerine yüz binlerce tefsir ve çalışmalar yapılmıştır. Bunların hepsi kendi uzmanlık sahası ile meseleye yaklaşmış ve Kur'an ve hadisten, çok işari, remzi manalar çıkarmışlardır. Her dönem, insanların meseleleri başka, gündemleri farklı olduğu için, tedavi olacak şeyleri Kur’an ve hadis eczanesinden çıkarmışlardır. Meselâ; Batılı bir filozof da Kur’an’dan bir şeyler anlayabilir ve onun üzerinde yorum yapabilir. Bunu imkânsız görmek ikinci görüşe yaklaşmaktır. Lakin Batılı bir filozofu bir müçtehit gibi de göremeyiz. Kur’an, tahkik ve talim gayreti olan her insana açıktır.

Bu husus Birinci Şua' da şu şekilde beyan ediliyor:

“Hadîste vârid olduğu gibi, 'Herbir âyetin mânâ mertebelerinde bir zâhiri, bir bâtını, bir haddi, bir muttalaı vardır. Bu dört tabakadan herbirisinin [hadîsçe شُجُونٍ وَغُسُونٍ tâbir edilen] fürûatı, işârâtı, dal ve budakları vardır.' ” (Şualar, Birinci Şua)

İşte hadisin tarif ettiği üzere ayet ve hadislerin zahirini ve muhkem kısmını incitmeden ve inkâr etmeden işari ve batini yönlerini şerh ve tabir etmek, bütün İslam alimlerinin ittifakla kabul ettiği bir usuldür. Hal böyle iken, manası kapalı olan müteşabih hadislerin hakiki manalarını tevil ve tabir yolu ile izah ve şerh etmek, Bâtınilik değil, tefsir ilmi sınıfındandır. Bu hakikatleri ve usulleri bilmeyen ihatasız adamlar, tefsir ilmi ile Hurufilik ilmini aynı kefeye koyuyorlar.

Hatta müteşabih ayet ve hadisleri zahiri üstüne vermekte ciddi imanî ve fikri tehlikeler vardır. Meselâ; “Allah arşa istiva etti” ayetindeki istivayı, zahiri üzere anlamak küfür olur. Zira istiva, yani oturmak terimi mekân ve zaman mefhumunu akla getiriyor. Hâlbuki Allah zaman ve mekândan münezzehtir. Öyle ise istiva teriminden kastedilen mana Allah’ın mahlûkat üstündeki tasarruf ve hükümranlığıdır. Buna benzer yüzlerce ve binlerce ayet ve hadisler vardır ki, bunların zahirleri murat değil, işaret ettikleri batini ve işari manalar muraddır.

Tabi manası açık ve zahir olmayan ayet ve hadislere işari ve batini mana vermek keyfi değil, belli bir usul ve ilmi çerçeve içindedir.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü