"Demek onlarda hukukullah, hukuk-u ibâdı da tazammun ediyor." cümlesini izah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

"Bâhusus bu güruh-u mücâhidin ve bu yüksek meclisin ef'âli taklid edilir. Kusurlarını millet ya taklit veya tenkit edecek; ikisi de zarardır. Demek onlarda hukukullah, hukuk-u ibâdı da tazammun ediyor. Sırr-ı tevatür ve icmâı tazammun eden hadsiz ihbaratı ve delâili dinlemeyen ve safsata-i nefis ve vesvese-i şeytandan gelen bir vehmi kabul eden adamlarla hakikî ve ciddî iş görülmez."(1)

Milletin önünde giden ve onları idare eden idareci tabakanın iki ayrı mes’uliyeti bulunuyor. Birisi Hukukullah diğeri de hukuk-u ibad konusundadır.

Hukukullahın iki mânası var:

Birisi: Hukukullah, umuma taalluk edip, yalnız bir şahsa âid olmayan ahkâm demektir. Bunlar hukuk-u umumiyeden ibarettir. Cenab-ı Hakk'a izafesi, tazim ve ehemmiyetine işaret içindir.

Diğeri: Allah’ın kulları üzerinde olan hakkına denir. Bu hak ise Allah’a kul olmak, O’nun emirlerini yerine getirip, yasaklarından sakınmaktır.

Hukuk-u ibad: İnsanlarla olan muamelelerimizdeki haklar, her insanın şahsına ait temel hak ve hürriyetleri demektir. Diğer bir yönü de insanların birbirlerine karşı vazifeleri ve mükellefiyetleridir.

(1) bk. Mesnevî-i Nuriye, Hubâb.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü