"Kendi hesabına çalıştırmak isteyen ... Hebaen çalışan" nebati nefis nedir; "Altın makaslarla" kesmek ne demektir?
Değerli Kardeşimiz;
"On İkinci İşaret ve dört sualin cevabının ihtiva ettikleri hakikatler, bizi arasıra kendi hesabına çalıştırmak isteyen ve cüz-ü ihtiyarla kendisinde bir varlık görüp, istihkaka göz diken ve şöhret ve hodfuruşluk tahakkümüyle hebâen çalışan nebatî ve hayvanî nefis ve heva zincirlerini, altın makaslarla keserek halâs buyuruyorsunuz." (Barla Lâhikası, 154. Mektup)
Yukarıdaki cümle, Hafız Ali Ağabeyimizin 13. Lem'a olan "İstiaze Risalesine" dair yazdığı değerlendirmenin On İkinci İşarette geçen kısmının değerlendirmesini oluşturur.
Burada geçen, "Nebatî nefis" tabiri, insanın varlığındaki canlılığın ve hayatın en alt, en temel seviyesini temsil eder. İnsan nefsi, biyolojik fonksiyonlar ve arzular açısından kademelenir; bitkisel nefis bu kademenin başlangıcıdır. Üstad'ımız bunun yanında bir de "Hayvani nefis" kısmını katıyor. Bu da insanın şehvet, gazap gibi hisleri temsil eder. Bundan sonra yapılacak değerlendirme bu iki nefis için geçerli olacaktır.
Nebatî nefis, tamamen hayatın idamesine yönelik olan ve bitkilerdeki temel yaşamsal faaliyetlere benzeyen arzu ve dürtülerdir:
Büyüme (Nemâ): Gelişme ve varlığını sürdürme isteği.
Beslenme (Gıda): Maddi ihtiyaçları karşılama dürtüsü (yeme, içme).
Üreme (Tevellüt): Nesli devam ettirme içgüdüsü.
Bu nefis, insanın ruhî veya aklî yönünden bağımsız olarak, yalnızca cesedin ayakta kalmasını amaçlar.
"Kendi hesabına çalıştırmak isteyen":
Bu nefisler (nebati ve hayvani), bütün faaliyetleri Allah rızası için değil, kendi geçici menfaati ve keyfi için yapmaya meyyaldir. "Sadece doymak, sadece keyif almak" ve kendi istirahati için talepte bulunur.
"Hebâen çalışan":
Bu arzulara aşırı odaklanmak, insanın maddi ve manevi enerjisini, ebedi hayat için bir netice vermeyen, sadece dünyevi ve boş (hebâ) işlere harcamasına neden olur. Maddi ve şehevi zevkleri ve bedensel rahatı yegâne amaç haline getirir.
Kısaca nebatî ve hayvani nefis, insanın nefs-i emmaresinin şehvete, gazaba, maddeye ve bedene bağlı, fâni zevklere düşkün olan kısmıdır. İnsanı hayvanî bir seviyede tutmaya çalışır; yani yeme, içme, keyif ve rahat peşinde koşturtarak, onu küllî vazifesi olan tefekkür ve ubudiyetten (kulluktan) alıkoyar.
"Altın makaslarla kesilmesi" ise, bu Risalenin Kur'anın ve sünnetin ölçüleri dairesinde bunları ıslah etmeye yönelik prensipleri ortaya koyduğunu ilan etmektir. Bu yolla bize verilen bu nefislerin şerrinden kurtulup kulluğa faydalı olacak yönlerini ortaya çıkarmaktır. Yani bu Risale bu tür temel arzuları tamamen yok etmek değil; onları terbiye ederek, helal dairede tutarak ve Allah namına kullandırarak manevi yükseklere çıkmanın yolunu göstermektedir. Şeytanın açtığı ve insanları rahatlıkla avladığı tuzak ve hilelerin mahiyetlerini ve tarzlarını bildirerek, altın makas hassasiyetinde olan usullerle nasıl bertaraf edeceğini insana öğretmektedir.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü