"Kudret-i ezeliyenin, kâinattaki mevcudatın nevilerine, fertlerine olan nispet ve taallûkundan husule gelir." cümlesini "nisbet" ile izah eder misiniz?
Değerli Kardeşimiz;
"S. Bu fiilî isimlerinin kesretle tenevvüü neden meydana geliyor?"
"C. Kudreti ezeliyenin, kâinattaki mevcudatın nevilerine, fertlerine olan nispet ve tallûkundan husule gelir. Bu itibarla, بِسْمِ اللّٰهِ kudret-i Ezeliyenin taallûk ve tesirini celb eder. Ve o taallûk, abdin kesbine ve işine yardım edici bir ruh gibi olur. Öyleyse, hiç kimse, hiçbir işini besmelesiz bırakmasın!"(1)
Nisbet burada ilahî kudretin her hangi bir şeyde tecelli ve taalluk etmesi manasında kullanılıyor.
Mesela, Cenab-ı Hak Kudret sıfatıyla bir canlının canını aldığında, fiilî bir isim olan Mümit ismini tecelli ettirerek o ismi alıyor. Aynı ilahi kudret bir cenine hayat verdiğinde ise Muhyi ismini alıyor. Yine aynı ilahi kudret bir canlıya rızık yarattığında da Rezzak ismini alıyor ve hakeza. Bu böyle devam edip gidiyor.
İlahi kudretin ölüm ile nisbeti Mümit ismini; hayat verme fiili ile nisbeti itibariyle de Muhyi ismini gösteriyor. Yani ilahi kudret hangi işe hangi fiile, hangi türe tezahür ve tecelli ediyor ise, işin şekline ve türüne göre bir isim alıyor veya o ismi gösteriyor demektir.
Fiilî isimlerin sonsuz olması, tezahür ve tecellilerin sayısız olmasından hâsıl oluyor. Allah’a nisbet edilen ne kadar kudsî isim varsa, hepsinin temeli ve esası ilahi kudrete dayanıyor ve ilahi kudretin bir iş ile olan tezahür ve tecellisinden meydana çıkıyor.
Cenâb-ı Hakk’ın fiilleri sonsuzdur. Bu fiillerden bazıları şunlardır: halk (yaratma), tanzim (nizama, düzene koyma), tekmil (kemâle erdirme), tenvîr (nurlandırma), terzîk (rızıklandırma), imâte (ölümü verme), ihya (hayat verme), ba’s (öldürdükten sonra tekrar diriltme), in’am (nimetlendirme)...
Bu umumî fiillerin, tabiri caizse, bir de alt şubeleri vardır. Bunlara bakıldığında, ilâhî fiillerin sonsuzluğu daha iyi anlaşılır. Meselâ, terbiye bir tek fiildir, ama sayısız denilecek kadar çok şubeleri vardır.
Bütün âlemlerin terbiyesinden, semanın terbiyesine, arzın terbiyesine, insanın terbiyesine, gözün, kulağın, ağzın, midenin terbiyelerine, alyuvarların, akyuvarların, bakterilerin, mikropların terbiyelerine kadar nice farklı terbiye tarzları vardır.
Diğer fiiller de bu şekilde düşünülebilir.
(1) bk. İşaratü'l-İ'caz, Fatiha Suresi.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü