Risale-i Nur’daki bir kelimenin sözlük anlamında mı, yoksa ıstılahî manada mı kullanıldığını nasıl anlayabiliriz?

Değerli Kardeşimiz;

Risale-i Nur Külliyatı'nda geçen bir kelimenin, kelimenin temel lügat (sözlük) anlamında mı yoksa bir ilim dalına veya esere has ıstılahî (terim) anlamda mı kullanıldığını tespit etmek, metni doğru anlamak için kritik bir adımdır. Bediüzzaman Said Nursî'nin kendine has telif üslubu göz önüne alındığında, bu ayrımı yaparken başvurulması gereken temel ölçüler ve kaynaklar şunlardır:

Temel Ölçüler (Kriterler)

Siyak-Sibak (Bağlam) Uyumu: Bir kelimenin hangi manada kullanıldığını anlamanın en güvenli yolu cümledeki, paragraftaki ve konunun bütünündeki akıştır. Eğer kelimenin lügat anlamı cümlenin genel manasını karşılıyor ve akışı bozmuyorsa genellikle lügat manasındadır. Ancak cümlenin mantığı sıradan bir sözlük tanımını aşıyorsa, orada ilmî veya tasavvufî bir terim (ıstılah) aranmalıdır.

Üstad'ın Istılah Tanımları ve Kullanım Pratiği: Bediüzzaman, bazı kavramları klasik ehl-i sünnet kelamından, tasavvuftan veya felsefeden aynen alır; bazılarını ise yeniden yapılandırarak kendine has bir muhteva kazandırır (örneğin enaniyet, ecnebî, tabiat, niyet, nazar, mana-yı ismi, mana-yı harfi gibi kelimeler). Eserin bütününde o kelimenin nasıl ele alındığına bakılmalıdır.

İlmî ve İtikadî Çerçeve: Risale-i Nur'un ana ekseni iman hakikatleri, Kur'anî hidayet ve imanın rükünleridir. Dolayısıyla kullanılacak anlam, eserin temel gayesi olan tevhid, nübüvvet, haşir ve adalet ekseniyle çelişmemelidir.

Mana-yı Harfî ve Mana-yı İsim Ayrımı: Risale-i Nur’un en temel bakış açısı, eşyaya ve kavramlara mana-yı harfî (başkasını anlatan ayna anlamı) ile bakmaktır. Bir kelime lügat anlamıyla ele alınırken dahi bu tefekkürî perspektif göz ardı edilmemelidir.

Başvurulması Gereken Kaynaklar

Risale-i Nur Lügatleri: Eserlerin sonuna eklenen veya müstakil olarak basılan Risale-i Nur Lügatleri (Örneğin Abdullah Yeğin Ağabey gibi benzeri lügat çalışmaları), kelimelerin Üstad'ın metinlerinde hangi manalarda kullanıldığını doğrudan gösteren ilk başvuru kaynağıdır.

Klasik Arapça Lugatler: Risale-i Nur, Arapça kökenli kelime hazinesi açısından zengin olduğundan, kelimenin kök anlamını kavramak için Kamus-u Okyanus, El-Müncid, Lisânü'l-Arab veya el-Mu'cemu'l-Vasît gibi temel Arapça sözlüklere bakılmalıdır. Tabi bu gibi kaynak eserlere daha çok ilmi çalışmalar yaparken müracaat etmek lazımdır.

Istılah ve İlmiye Kaynakları

İslâmî İlimler Terim Sözlükleri: Kelime tasavvufî (mesela celâl, cemâl, fena, beka), kelâmî (mesela hudûs, imkân, vacibü'l-vücud) veya fıkhî bir kavramsa, Ahmed Cevdet Paşa’nın Kavaid-i Osmaniyye’si, Tehânevî’nin Keşşâfu İstilâhâti’l-Fünûn veya dinî terimler sözlükleri incelenmelidir.

Kur'ân Tefsirleri: Bediüzzaman ayetleri tefsir ederken klasik müfessirlerin terminolojisinden yararlanır. Bu bağlamda Elmalılı Hamdi Yazır’ın Hak Dîni Kur'ân Dili gibi eserler, kelimelerin Kur'ânî ve ilmî ıstılahî değerini anlamak için köprü vazifesi görür.

Müellifin Diğer Eserleri

Bediüzzaman Hazretleri bir kavramı başka bir Risalede daha detaylı açmış olabilir. İşârâtü'l-İ'câz (Arapça belâgat ve nahiv kuralları için) veya Mesnevî-i Nuriye gibi eserler, kavramların temel altyapısını çözmek için anahtar niteliğindedir.

Bu doğrultuda şüpheli veya iki anlam arasında kalınan kelimelerde öncelikle özel Risale-i Nur lügatlerine bakılması, anlam netleşmiyorsa kelimenin geçtiği bağlamın genel telif ruhuyla birlikte değerlendirilmesi en sağlıklı sonucu verecektir.

Çarpıcı bir misal:

"Eğer Mehdîlik dâvâ etse, bütün şakirtleri kabul edecekler."

"Ben de onlara demiştim: 'Ben, kendimi seyyid bilemiyorum. Bu zamanda nesiller bilinmiyor. Halbuki âhir zamanın o büyük şahsı, Âl-i Beytten olacaktır. Gerçi mânen ben Hazret-i Ali'nin (r.a.) bir veled-i mânevîsi hükmünde ondan hakikat dersini aldım ve Âl-i Muhammed Aleyhisselâm bir mânâda hakikî Nur şakirtlerine şâmil olmasından, ben de Âl-i Beytten sayılabilirim. Fakat bu zaman şahs-ı mânevî zamanı olmasından ve Nurun mesleğinde hiçbir cihette benlik ve şahsiyet ve şahsî makamları arzu etmek ve şan şeref kazanmak olmaz ve sırr-ı ihlâsa tam muhalif olmasından, Cenab-ı Hakka hadsiz şükür ediyorum ki, beni kendime beğendirmemesinden, ben öyle şahsî ve haddimden hadsiz derece fazla makamata gözümü dikmem. Ve Nurdaki ihlâsı bozmamak için, uhrevî makamat dahi bana verilse, bırakmaya kendimi mecbur biliyorum.' dedim, o ehl-i vukuf sustu." (bk. Emirdağ Lâhikası-I, 206. Mektup)

Burada lügat ile ıstılah manası çok ustalıkla kullanılmıştır. Yani 'Ben, kendimi seyyid bilemiyorum." cümlesinde geçen Seyyid kelimesi ıstılah olarak Peygamberimiz'in (asm) soyundan gelenlere verilen bir ünvan olup, başka mana taşımaz. Ama lügat olarak efendi, dede, hakim, idareci ve takdir edilen zat anlamında ve geniş kullanımı olarak kullanılan bir terimdir. Mahkemede Üstad'a "Eğer Mehdîlik dâvâ etse, bütün şakirtleri kabul edecekler." ifadesiyle zarar vermek isteyen mahkeme heyetine çok ustalıkla "Ben bir yerin hakimi, efendisi ve idarecisi değilim" anlamını veren Seyyid ünvanını hissettiriyor. Ama cevabın devamında "Halbuki âhir zamanın o büyük şahsı, Âl-i Beytten olacaktır." diyerek lügat ve ıstılahi olarak başka yere çekilemeyen Âl-i Beyt kavramı tercih edilmiştir. Yani aslında Üstad ıstılahi anlamda da Seyyid olduğu halde, mahkemede ustalıkla "ben kendimi seyyid bilemiyorum" deyip lügat anlamını kullanarak onları susturmuş. Hemen akabinde de kendisinin manen Al-i Beyt'ten olduğunun sebeplerini sıralayarak bu unvanı reddetmeyerek sahipleniyor.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü