"Hayalattan tecerrüd etmek, külliyetle ona dalmak gerektir." İzah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

"Hayalden sıyrılıp külliyete dalmak"; bir duygunun cüziyetinden çıkıp, bütün latifelerle derinliğine geçebilmektir. Zaten insan bunu yapabilecek bir istidatta yaratılmıştır. Külliyete dalmak için istidadını Cenab-ı Hakk’ın emrettiği şekilde kullanması gerekir.

"Hakiki terakki ise, insana verilen kalb, sır, ruh, akıl, hattâ hayal ve sâir kuvvelerin hayat-ı ebediyeye yüzlerini çevirerek, her biri kendine lâyık hususî bir vazife-i ubûdiyet ile meşgul olmaktadır..." (Sözler, 23. Söz, 2. Mebhas)

Hakiki terakki, insanın iç dünyasında, onu melekler sırasına geçiren hatta bazı cihetleriyle onların da ilerisine götüren terakki ve tekâmüldür. Bu ise her bir manevi duygu ve latîfeyi yaratılış gayesine ve ilahi rızaya muvafık şekilde kullanmakla gerçekleşir. Bu takdirde, bu latifeler kendilerine has ibadetlerini yerine getirmiş oldukları gibi, insanın manen terakkisine ve ebedî saadetine de vesile olurlar.

Kalbi iman nuruyla parlayan insan, terakki etmiştir. Aklı ilimle tenevvür eden insan, terakki etmiştir. Şefkâtli ve merhametli insan, terakki yolundadır. Sevgi ve korku hislerini yerinde kullanan, yani Allah için seven ve günah işlemekten korkan insan manen terakki etmenin en büyük iki sebebini bulmuş demektir.

Kalp, iman mahallidir. İnsanın imanı ve marifeti ne kadar inkişaf ederse o insan o kadar büyür, terakki eder.

Akıl, faydalı ilimlerde kullanıldığı takdirde sahibini yükseltir, terakki ettirir.

Sevgi hissi, Allah sevgisiyle ve mahlukatı Allah’ın eserleri olarak sevmekle terakki eder ve sahibini yükseltir, yücelere çıkarır.

Korku hissi sayesinde, insan takva yolunu tutar, haramlardan ve günahlardan şiddetle kaçındığı gibi, şüpheli şeylerden de uzak durur. Bu ise o insan için ayrı bir terakki vesilesidir.

Bu kısımda geçen “Tenkit parmaklarıyla tecessüs edilmez” ifadesi, insana görünen bir hakikat üzerinde külliyetle durmak yerine, “Acaba bu delil bu netice için yeterli olur mu?” gibi bir tenkit ve tecessüs yoluna girmemek gerektiğini ders verir. Aksi hâlde, o hakikatten gerekli istifade yapılamaz ve o hakikat de akar gider.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü