"Adetullah namı altında ve küllî iradeler" ifadesini nasıl anlamalıyız, çoğul eki kullanılmasının hikmeti nedir?
Değerli Kardeşimiz;
Külli İrade: Her şeyi kuşatan, hiçbir şeyin eksik kalmadığı irade demektir. Yani Allah’ın iradesi ezelî, ebedî ve mutlak olduğu için, her şeyi ihata etmiştir. Hiçbir şey onun iradesinin haricinde kalamaz, demektir. İradenin olması çokluğu değil, iradenin her şeyi kuşatması manasındadır.
İnsanın iradesi cüzidir; bir anda ancak bir işe taalluk edebilir.
Bu âlemde birbirinden farklı nice fiiller birlikte icra edilirler. Her an mikroplar âleminden, bakterilerden, al ve akyuvarlardan, böceklerden kuşlara, insanlara varıncaya kadar nice canlılar ölümü birlikte tadıyorlar. Onların yerleri ise boş kalmıyor. O an içinde, bir o kadar, hatta daha fazla varlık dünyaya geliyor.
Yine sayısını bilemeyeceğimiz kadar çok canlı hastalanırken, bir o kadarı da şifa buluyor.
Her biri bir ilahi ismin tecellisini gösteren böyle sonsuz ve birbirinden farklı, hatta çoğu zaman birbirine zıt fiilleri birlikte icra etmek, ancak iradesi külli olan Cenab-ı Hakk’a mahsustur.
İşte insan o cüzi iradesini ölçü tutarak, aczine, noksanlığına bakarak, bu sonsuz icraatları hayret ve hayranlıkla düşünür; imanı kemale erer.
Külli irade tabiri insan için kullanılamaz. Farklı olarak şu şekilde bir izah da yapılmıştır:
"İrade bir şeye teksif edilmeden evvel imkân yönüyle küllidir; fakat bir şeyi yapmayı irade ettikten sonra, irade cüzileşiyor." Yani bir insanın konuşabileceği şeyler sonsuz denecek kadar çoktur, o noktada küllidir. Ama konuşmaya niyet ettiği zaman iradesi ancak bir tek kelimeye yeteceğinden cüzileşiyor.
Kanaatimizce burada söylenecek şeylerin külli olması irade yönüyle değil, düşünce veya hayal yönüyledir.
"Âdetullah altında" tabiri, Allah’ın iradesinin istikrar ve istimrarına bakıyor. Yani kâinattaki kanunların devamlılığı ve bekası sünnetullah ve âdetullah şeklinde tasvir edilmiştir. Bu âdetullah ve sünnetullah kanunları altında hükmeden, yine Allah’ın ezelî iradesidir.
Hülasa olarak külliyet, iradenin çokluğuna değil, eşyanın çokluğuna bakıyor.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü