"Esbab-ı maddiyenin elleri yetişmediği ve temas edemedikleri o zihayatın batını, on defa zahirinden daha muntazam, daha latif, sanatça daha mükemmeldir." İzah eder misiniz?

Batını ifadesinden maksat sadece ruh, kalp, vicdan ve duygular değil canlıların iç organları, hücresi, kanı, damarları vesairesidir ağaç ise ağacın içinde ki o muazzam mekanizmalardır. Bunlar sanat ve intizam noktasından zahirinden daha parlak daha mükemmel daha incedir.

Maddi sebepler ise temas ile iş görürler temas etmeden tedbir ve idare edemezler oysa hava, toprak, su ve ateş gibi maddi sebeplerin gözün içine girip iris tabakasında iş görmesi mümkün değildir hatta azıcık bir toprak ya da azıcık bir ateş gözün içine girse gözü patlatır.

Yine bir köpeğin yavrusuna şefkat göstermesi muazzam ve latif bir durumdur ve bu maddi sebeplerle izah edilemez mesela toprak köpeğin kalbine girip şefkat duygusunu çekici ile çakamaz demek bu duyguyu köpeğe yerleştiren latif bir el var ve bu el Allah’ın kudret elinden başkası değil.

Kör, sağır, cansız, cahil ve maddi sebeplerin eşyanın içine nüfuz edip o muazzam sanatları icat etmesi eşyanın batnında ki muntazam ve mükemmel sanatları işlemesi akıl dışıdır.