"Her bir şey, vücudunda, sıfatında, müddet-i bekasında hadsiz imkânat yani gayet çok yollar ve cihetler içinde mütereddit iken, görüyoruz ki, o hadsiz cihetler içinde vücutça muntazam bir yolu takip..." Buradaki "çok yollar" nelerdir?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Konunun açıklanmasına şu hakikat dersiyle başlanıyor:

“Gelelim imkân bahsine. Mütekellimîn demişler ki: 'İmkân, mütesâviyü't-tarafeyndir. Yani, adem ve vücud, ikisi de müsavi olsa, bir tahsis edici, bir tercih edici, bir mucid lazımdır.'”

Kelam âlimlerinin imkân delili, bir varlığın olup olmaması gibi iki şık üzerinde gidiyor. Yani, bir şeyin olması ve olmaması müsavi iken var olmuşsa, demek ki onun var olması olmamasına tercih edilmiştir. Mesela, zihnimizde kurduğumuz bir cümleyi söyleyebiliriz de söylemeyebiliriz de. Her iki şık da mümkündür ve mütesavidir. Yani eşit şartlara sahiptirler. Söylemeye karar verdiğimizde, bu şık ağır basar ve söylememek kefesi hükmünü kaybeder.

Üstad Hazretleri meseleyi çok daha geniş bir sahaya çekiyor ve olup olmama tasnifine çok yollar ilave ediyor. Bunu bir misalle açıklamaya çalışalım:

Yerküresinin olup olmaması mümkündü, müsavi idi. Cenab-ı Hak küremizi yaratmayı dilediğinde yoklukta kalmaktan kurtuldu ve var oldu.

Şimdi bu iki şıkka yenilerini ilave edelim:

Dünyamız şu andaki büyüklüğünde olmakla kendisinden matlub olan neticeyi vermektedir. Halbuki, dünya şu büyüklüğünün iki katı olabilirdi, beş katı olabilirdi, bin katı olabilirdi… Sayıları artırabiliriz. Diğer yandan dünya mevcut büyüklüğünün yarısı kadar olabilirdi, üçte biri kadar, beşte biri kadar, binde biri kadar da olabilirdi. Bunların hiçbiri dünyada hayatın doğmasına uygun düşmezdi. O hâlde bu sonsuz ihtimal içinde faydalı ve hikmetli bu büyüklüğü kim takdir etti?

Dünyanın şu andaki büyüklüğünde olması sonsuzda bir ihtimaldir o da sıfıra eşittir. Yani bu iş ihtimalle açıklanamaz, ancak irade ile açıklanır. Allah, dünyamıza bu büyüklüğü takdir etmiş, böyle yaratmayı irade etmiştir.

Aynı şeyin dünyanın Güneş'e olan uzaklığı için de düşünebiliriz. Dünyamız Güneş'e çok daha yakın ve çok daha uzak olabilirdi. Bunların her ikisinde de yine sonsuzda bir ihtimal karşımıza çıkar. Bu mesafe de yine sonsuzda bir ihtimalledir ve tesadüfen olması muhaldir.

Dünyanın eğimi, atmosferin kalınlığı daha birçok çevre şartları için de aynı şeyler düşünülebilir. Böylece, Üstad'ın ifadesiyle imkânat ziyadeleşir. Bu şıklardan birinin dahi tesadüfen meydana gelme ihtimali sıfır olunca, tümünün tesadüfen meydana gelmesi muhaldir, bu ise kesinlikle iahi iradeyi gösterir ve tesadüfü reddeder.

Elimizde bir kilo hamur olduğunu düşünelim. Bu hamurla birçok hamur işi yiyecek yapabiliriz. Mesela, pasta yapabiliriz, kek yapabiliriz, ekmek yapabiliriz, krep yapabiliriz vs... İşte hamurun bu mamüllere dönüşme çeşitliliğine imkân, yani çok yollar deniliyor.

İşte, eşyanın ve maddenin en küçüğü olan atomlar da tıpkı misaldeki hamur gibidir. Bir atomun önünde böyle sayısız ve hadsiz yollar ve imkânlar bulunuyor. Hamur ekmek olmak için nasıl bir ustaya muhtaç ise, atomun da işe yarar bir molekül ya da hücre olabilmesi veya önündeki sayısız yollar içinden en hikmetli ve sisteme uygun olanını bulabilmesi, ancak sonsuz bir ilim ve mutlak bir irade sahibi bir yaratıcıyla olabilir.

Mesela, insan bedeninde çalışan atomlar bütün bedenin yapısına ve nizamına uygun bir şekilde hareket ediyor. Şayet plansız ve gelişi güzel hareket etseler, bütün bedenin muvazenesi bozulur. Atomun böyle hikmetli hareket edebilmesi için, bütün bedeni bilecek bir ilme, görecek bir göze sahip olması ve ona göre hareket etmesi iktiza eder. Bu mümkün olmadığına göre, o zerre her şeyi bilen ve gören Allah’ın sevki ile hareket ediyor, hikmetli adım atıyor demektir.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

Yorumlar

yağız22
gerçekten çok güzel açıklamışsınız.teşekkürler.iyiki varsınız birde mesela insan yüzündeki kaşların aşağı yada sağa sola doğru fazla uzamamasıda,çok yollar varken orada durması örnek olabilirmi?
Yorum yapmak için Giriş Yapın ya da Üye olun.
Editor (Muaz)
Bu bakış açısını insanın her azasına uygulayabiliriz. Kaş örneği de güzel bir örnek.
Yorum yapmak için Giriş Yapın ya da Üye olun.

BENZER SORULAR

Yükleniyor...