Kur’an’daki ilahi beyan tarzı hakkında bilgi verir misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

Kur’an’ın nüzul çağında, Araplar ümmi bir topluluk, Hz. Peygamber (asm), ümmi bir insandı. Yani okur- yazar değildi.

“Kur’an sana indirilmezden önce, sen ne bir kitap okumuş ne de elinle bir şey yazmıştın. Yoksa batıla uyanlar şüphelenirlerdi.”(1)

ayetinin de işaret ettiği gibi, Hz. Peygamber’in (asm) ümmiliği, nübüvvetinin şüphelerden uzak bulunmasının bir delilidir. Böyle ümmi bir zatın, ilmin zirvelerinden konuşması bir mu'cize olup ilminin ilahi menşeli olduğunu göstermektedir.(2)

Yoksa okur-yazar bir kimse olsaydı Ehl-i kitap olan Yahudi ve Hristiyanlar “Biz ahir zaman peygamberini kendi kitaplarımızda ümmi biri olarak buluyoruz. Öyleyse bu, o olamaz!” derlerdi. Müşrikler de “Okur-yazar biri olduğuna göre, bu ilmi başkalarından öğrendi.” der, bu cihetten şüpheye düşerlerdi.(3)

Kur’an’ın şu ayeti, Hz. Peygamber'in (asm) nübüvvet öncesi hâlini biraz daha tafsilatlı olarak bildirir:

“Sana da böylece emrimizden bir ruh vahyettik. Yoksa sen, kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Lakin biz, o Kur’an’ı, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete ilettiğimiz bir nur kıldık...”(4)

O halde Kur’an, ilahi makamdan gelen bir hakikat olup, Hz. Peygamber (asm) kendi akıl ve fikriyle, kendi cehd ve gayretiyle vahyin bu yüksek hakikatlerine ulaşmış değildir. O bunları,

“Allah sana (daha önce) bilmediğin şeyleri öğretti.”(5)

ayetinin de açıkça delalet ettiği gibi, ilahi talim ile öğrenmiştir.

Şu ayet ise, Hz. Peygamber'in (asm) vahye mazhariyetten sonraki halini bildirir:

“Nitekim kendi içinizden bir peygamber gönderdik ki, size ayetlerimizi okur, sizi (inkâr ve günah kirlerinden) temizler. Size Kitab’ı ve hikmeti öğretir. Bilmediklerinizi bildirir.”(6)

Ayetlerden açıkça görüldüğü üzere, Hz. Peygamber (asm) bir cihetle müteallimdir, bir cihetle de muallim. Cenab-ı Hak’tan hem emir alan hem de insanlara tebliğ eden bir konumdadır.

Kur’an’da üç yüzden fazla “De ki” ifadesinin bulunması da gösteriyor ki, Hz. Peygamber (asm) Kur’an’ın mesajlarını kendi hevâ ve hevesinden söylemiş değildir. Ancak kendisine gelen vahye tabi olmaktadır. Vahye herhangi bir müdahalesi yoktur. O, sadece alıcı bir muhatap durumundadır.(7)

Sıradan insanlar bile okuyup yazarlarken, Hz. Peygamber (asm) gibi en üstün bir kabiliyette olan birisinin okuyup yazmaması biraz garip görülebilir. Hatıra gelebilecek böyle itirazla karışık bir vehme karşı, Bursevî şu veciz hatırlatmayı yapar:

“En yüce Kalem kendisine hizmet eden, Levh-i Mahfuz mushafı ve manzarı olan bir Zat, elbette yazı yazmaya, cismanî aletlerle ilim öğrenmeye muhtaç değildir.”(8)

Öte yandan şu ayet ise, Kur’an’ın, Hz. Peygamber'in (asm) beşerî ufkundan ve iradesinden değil, ilahi canipten ve iradeden geldiğini açık bir şekilde bildirmektedir:

“De ki: Allah dileseydi Kur’an’ı size okumazdım. O da bunu size bildirmezdi. Bundan önce içinizde bir ömür geçirdim. Hiç düşünmez misiniz?”(9)

Kur’an’ın ilk muhatabları olan inatçı Kureyş müşrikleri, Kur’an konusunda çok düşünmüşler, ama onun menbaını semada değil, yerde arama yoluna yönelmişlerdi. Kur’an nazmının, bütün beşerî ifade sınırlarını aşan gücü hususunda tam bir kanaate varamıyorlardı. Bu nedenle tereddütler içinde bocalıyor, ona nasıl bir kulp takacaklarını araştırıyorlardı. Dün yaptıkları iftiranın tutmadığını görüp, diğer gün başka bir iftiraya geçmekteydiler. Onların bu dengesiz hallerine Kur’an-ı Kerîm, mesela şu ayetlerde dikkat çekmektedir:(10)

“Kalpleri daima eğlencede olarak, o zulmedenler aralarında şu gizli fısıltıyı yaptılar: Bu ancak sizin gibi bir insandır. Şimdi siz, göz göre göre sihre mi gidiyorsunuz?”(11)

“Şöyle dediler: Hayır, bunlar anlamsız rüya demetleridir. Hayır, onu kendisi uydurdu; yok yok o bir şairdir! Eğer böyle değilse, evvelki (peygamber)lerin getirdiği mu’cizeler gibi o da bize bir mu’cize getirsin!”(12)

Onların bütün bu şüphe tereddütleri, Kur’an’a bir beşer sözü olarak bakmalarından kaynaklanmaktadır. Hâlbuki insaflı bir bakışla Kur’an’a bakıldığında, onun üslubunda, muhtevasında, belagatında, fesahatında, ihtiva ettiği ilimlerde, bahsettiği gaybî haberlerde semavîlik mührü bulunduğu gayet bariz bir şekilde görülecektir.(13)

Kur’an ayetlerine dikkat edildiğinde, Allah’ın sıfatlarıyla peygamberin sıfatlarının kesin hatlarla birbirinden ayrıldığı görülür.

Hz. Peygamber (asm), Allah’tan yardım isteyen, ondan hidayet talep eden, ona istiğfar eden, emrini yapan, hatta bazen ilahi uyarılara maruz kalan bir durumdadır. O, Allah’ın kitabından bir tek harfi bile değiştirme selahiyatine sahip değildir. Onun Kur’an’da çizilen portresi, tam itaatkâr bir kul portresidir.(14) Nitekim ayette şöyle denilmektedir:

“Onlara apaçık ayetlerimiz okunduğunda bize kavuşmayı ummayanlar şöyle dediler: Bize bundan başka bir Kur’an getir yahut bunu değiştir.

De ki: Onu kendi keyfime göre değiştirmem mümkün değildir. Ben ancak bana vahyolunana uyarım. Rabbime isyan edecek olursam, büyük bir günün azabından korkarım.”(15)

Kur’an’da zaman zaman Hz. Peygamber’e (asm) ilahi ikazların gelmesi ve hatırlatmaların yapılması da onun semavîliğinin bir delilidir. Mesela, Tebük savaşından geri kalanlara peygamberin izin vermesiyle alakalı olarak, Hz. Peygamber’e şu ilahi ikaz gelir:

“Allah seni affetsin, niçin onlara izin verdin de doğru söyleyenler ortaya çıkıp yalancıların kim olduğunu bilinceye kadar beklemedin!”(16)

Bu ikazın biraz daha şiddetlisi, Bedir esirlerinden fidye alınmasıyla alakalı ilahi ikazdır:(17)

“Hiçbir peygambere, yeryüzünde iyice kuvvetlenmedikçe, esirlere sahip olması uygun değildir. Siz geçici dünya malını istiyorsunuz. Allah ise, ahireti diliyor. Allah Azîz’dir, Hakîm’dir. Eğer Allah’tan ilahi bir hüküm geçmiş olmasaydı, aldığınız fidyeden dolayı size büyük bir azap dokunurdu.”(18)

Buna yakın bir ikaz, âmâ Abdullah İbnu Mektum hâdisesiyle alakalı olarak gelir. Rivayete göre bu zât, bir keresinde Peygamber'in yanına geldiğinde Hz. Peygamber (asm), Kureyş’in önde gelenleriyle konuşmaktadır. Hz. Peygamber’e “Ya Rasulallah, Allah’ın sana bildirdiklerinden bana öğret.” der. Hz. Peygamber ise, o sırada diğerlerine tebliği daha mühim gördüğünden, onun bu isteğinden hoşlanmaz. Bu tavrı üzerine Cenab-ı Hak, şu ayetlerle peygamberine uyarıda bulunur:(19)

“Yanına âmâ geldi diye yüzünü ekşitip döndü.

Nereden biliyorsun, belki o günahlarından arınacaktı.

Yahut öğüt alacak ve o öğüt kendisine fayda verecekti.

Öğüde ihtiyaç duymayana gelince, sen ona yöneliyorsun.

Onun arınıp arınmamasından sen mesul değilsin.

Sana koşarak gelen ve Allah’tan korkan kimseyi ise ihmal ediyorsun.

Hayır, (bir daha böyle yapma) bu bir öğüttür.

Dileyen ondan nasihat alır.”(20)

Şu ikaz ise, diğerlerinden daha şiddetli bir seviyededir:

“Eğer biz sana sebat vermemiş olsaydık, neredeyse bir parça onlara meyledecektin. O zaman hayatın azabını da ölümün azabını da sana kat kat tattırırdık. Bize karşı kendine bir yardımcı da bulamazdın.”(21)

Şimdi vereceğimiz ayet ise, ikazın zirvesidir. Böyle bir ikazdan sonra her türlü ihtar az kalır:

“Eğer o (peygamber), bizim adımıza birtakım sözler uydursaydı biz onu kudretimizle yakalardık. Sonra da can damarını kesiverirdik. O vakit hiçbiriniz buna engel de olamazdı.”(22)

Hz. Peygamber'e (asm) yönelik bu ilahi hatırlatmalardan, kahir kudret sahibi Allah’ın huzurunda, Hz. Peygamber'in ancak vahyi almağa ve tebliğe memur olduğu açıkça görülmektedir. Hz. Peygamber, bunun elbette farkındaydı. Nitekim bir ayet geldiğinde “Bu Allah’tandır, yazınız.” diyor, kendi sözlerini ise yazdırmıyordu.(23) Resulullah’ın bu tarz hareketi, kendi beşerî sözleriyle ilahi vahyin birbirine karıştırılmaması içindi.

“Benden Kur’an dışında bir şey yazmayın. Biriniz şayet yazmışsa da silsin.”(24)

hadisi bunu bariz bir şekilde ortaya koymaktadır.

Kur’an’ın ilahi menşeli olduğunu gösteren hususlardan biri de, vahyin Hz. Peygamber'in (asm) arzusuna, isteğine göre gelmeyişidir. Nitekim ilk vahiyden sonra üç yıl müddetle vahiy gelmez. Hz. Peygamber'in zevcesi Hz. Aişe’ye bir iftira yapıldığında, Rasulullah bir ay vahyi bekler. Daha sonra gelen Nur Suresinin alakalı ayetleri Hz. Aişe’nin böyle bir isnaddan uzak olduğunu haber verir.(25)

Hz. Peygamber (asm), kıblenin Kudüs’ten Kâbe’ye çevrilmesini arzu eder. On altı on yedi ay, semadan bu konuda bir değişiklik emri bekler. Neticede şu ayetlerle, bu arzusuna cevap verilir:(26)

“Yüzünü sık sık semaya doğru çevirdiğini elbette görmekteyiz. Seni hoşnut olacağın kıbleye çevireceğiz. Artık yüzünü Mescid-i Haram tarafına çevir.”(27)

Şimdi zikredeceğimiz ayet ise, vahyin ilahi iradeye göre geldiğinin net bir ifadesi durumundadır: Hz. Peygamber, Hz. Cebrail’i daha sık görmek ister. Gelen vahiyde şöyle denilmektedir.(28)

“Biz ancak Rabbinin emriyle geliriz.”(29)

Bu noktalara dikkat çeken Subhî Salih’in de dediği gibi, “Vahiy, Hz. Muhammed’in (a.s.m.) Rabbi istediği zaman iniyor, Hz. Muhammed’in(a.s.m.) Rabbi kesilmesini istediğinde ise kesiliyordu.”(30)

Son olarak, şu noktaya da dikkat çekmekte fayda görüyoruz:

Hem Kur’an, hem de hadis-i şerifler Hz. Peygamber’in dilinden çıkmıştır. Ayet ve hadislerin üslûbu birbiriyle mukayese edilecek olursa, karşımıza şu çıkacaktır: İnsanların en güzel konuşanı olan Hz. Peygamber’in ifade tarzı, hiçbir zaman Kur’an’la ölçülecek seviyede değildir.(31)

Dolayısıyla bu semavi hitap, arzda yaşayan insanlara ilahi bir rahmettir, bir nurdur. Gaybın kilitli kapılarının anahtarı durumundadır.

Dipnotlar:

(1) Ankebut, 48.
(2) Beydâvî, I, 450.
(3) Zemahşerî, III, 458.
(4) Şûra, 52.
(5) Nisa, 113.
(6) Bakara, 151.
(7) Salih, s. 30.
(8) Bursevî, IV, 676.
(9) Yunus, 16.
(10) Kılıç, Mitoloji, Kitab-ı Mukaddes ve Kur'an-ı Kerîm, s. 199-200.
(11) Enbiya, 3.
(12) Enbiya, 5.
(13) Nesefî, II, 156-157.
(14) Salih, s. 29-30.
(15) Yunus, 15.
(16) Tevbe, 43.
(17) Taberî, İbnuCerir, Camiu'l- Beyan an Te'vili'l- Kur'an, X, 42-43; Zemahşerî, II, 236; Merağî, X, 33-34.
(18) Enfal, 67-68.
(19) İbnu Kesir, IV, 470.
(20) Abese, 1-16.
(21) İsra, 74-75.
(22) Hâkka, 46.
(23) Hamidullah, Muhammed, Kur’an-ı Kerîm Tarihi, s. 13; Salih, s. 33.
(24) Müslim, Zühd, 72.
(25) Buharî, Tefsir, 24/16.
(26) Müslim, Mesacid, 12; Taberî, II, 19; Nesefî, I, 81.
(27) Bakara, 144.
(28) Süyûtî, Lübabü’n- Nükûl, s. 375; Taberî, XVI, 103.
(29) Meryem, 64.
(30) Salih, s. 36-38.
(31) Salih, s. 34.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü