"Meclis-i Mebusana hitaben" yazılan "Hutbe" resmî kaynaklarda neden görünmüyor? İrticali bir kürsü konuşması mıdır?

Değerli Kardeşimiz;

Bediüzzaman Said Nursi Hazretlerinin Birinci Meclis milletvekillerine yönelik namaz ve İslami hassasiyetlerle ilgili meşhur hitabesi, yakın tarihimizin hem dini hem de siyasi açıdan en çok konuşulan olaylarından biridir. Eldeki kaynaklar ışığında madde madde açıklayalım:

• Hitabenin Tarihi ve Yeri

Üstad, Ankara’ya 1922 yılının sonlarında (Kasım başı) gelmiştir. 10 maddelik beyanname ise 19 Ocak 1923 tarihinde neşredilmiştir.

Bu hitabe, Ankara’daki Birinci Meclis binasında vuku bulmuştur.

• Hitabe Meclis'te mi Yapıldı, Gıyaben mi Yazıldı?

Bu metin bir kürsü konuşması değil, yazılı bir beyanname şeklinde hazırlanmıştır. Ancak bu beyanname gıyaben değil, bizzat Meclis içerisinde dağıtılmıştır. Üstad, milletvekillerinin namaz konusundaki gevşekliğini ve Batılılaşma temayüllerini gördükten sonra bu on maddelik metni hazırlatmış ve milletvekillerine elden dağıttırmıştır. Yani muhataplarına doğrudan, Meclis çatısı altında ulaştırılmıştır. Risalelerde bu konuda şöyle bir kayıt düşülmüştür:

"... Meclis-i Meb’usanda dine karşı gördüğü lâkaytlık ve garplılaşmak bahanesi altında Türk milletinin kudsî mefahir-i tarihiyesi olan şeair-i İslâmiyeden bir soğukluk gördüğü için, meb’usların ibadete, bilhassa namaza müdavim olmalarının lüzum ve ehemmiyetine dair bir beyanname neşreder ve meb’uslara dağıtır. Kâzım Karabekir Paşa da M. Kemal’e okur..." (Tarihçe-i Hayat, İlk Hayatı)

• Resmi Kaynaklarda Neden Gözükmüyor?

Resmi tutanaklarda (Zabıt Cerideleri) bu hitabenin yer almamasının temel sebebi, bunun resmi bir oturum konuşması olmamasıdır.

Meclis kayıtlarında genellikle kürsüden yapılan resmi konuşmalar yer alır.

Bediüzzaman’ın bu metni, milletvekillerine yönelik bir irşad beyannamesi mahiyetindedir.

Ancak Üstad’ın Meclis’e gelişi ve karşılanışı (hoşamedi edilmesi) resmi kayıtlarda mevcuttur (9 Kasım 1922 tarihli zabıtlarda "Bediüzzaman Said Kurdi Bey'e" yönelik karşılama kaydı bulunur).

• Şahitler ve Zabıtlar

Bu olayın yaşandığına dair hem Üstad’ın Tarihçe-i Hayat eserinde hem de o dönemin şahitlerinin hatıralarında güçlü zabıtlar vardır:

Milletvekillerinin Şehadeti: O dönem Meclis'te bulunan birçok mebus, bu beyannamenin dağıtıldığını ve Meclis’te büyük bir yankı uyandırdığını doğrulamıştır. Kazım Karabekir Paşa’nın hatıralarında da o dönemdeki dini tartışmalara ve Said Nursi’nin tavrına dair dolaylı atıflar bulunur.

Mustafa Kemal Paşa ile Tartışma: Beyannamenin dağıtılmasından sonra, Mustafa Kemal Paşa ile Üstad arasında Meclis'in riyaset odasında sert bir tartışma yaşandığı rivayet edilir. Mustafa Kemal’in "Seni buraya çağırdık ki yüksek fikirlerinden istifade edelim, sen geldin en evvel namaza dair şeyleri yazdın, aramıza ihtilaf verdin" demesi üzerine Üstad’ın meşhur "Paşa, Paşa! İmandan sonra en yüksek hakikat namazdır..." (bk. age., ay.) cevabını verdiği şahitlerce aktarılmıştır.

Cemaatin Artması: Bu beyannamenin dağıtılmasından sonra, Meclis mescidinde namaz kılanların sayısının arttığı, hatta mescidin yetersiz kalıp genişletildiği tarihi bir vakıadır.

Özetle bu hitabe, 19 Ocak 1923’te Ankara’da, Meclis içinde yazılı bir beyanname olarak bizzat dağıtılmıştır. Resmi zabıtlarda kürsü konuşması olmadığı için yer almaz; ancak dönemin şahitleri, Üstad'ın eserleri ve o günkü siyasi atmosferin sonuçları ile sabittir. Bu konuda da yine Risalelerde şöyle bir kayıt vardır:

"Bu meb’usana hitap, namaz kılanlara altmış meb’us daha ilâve eder. Namazgâh olan küçücük odayı, büyük bir odaya tebdil ettirir." (bk. age., ay.)

Zübeyr Ağabey'in Not Defterinden: “Millet Meclisi'nde cemaatle namaz kılınmadığını, Meclis camisinin bir odadan ibaret olduğunu Üstâd Bediüzzaman görünce; Müslüman milletimizin meb'uslarının namaz kılmaları zarureti mevzuunda bir beyanname neşretmişti. Bu beyannameyi takdirle okuyan Kâzım Karabekir Paşa, beyannameden bir adedini de M. Kemal Paşa'ya vermiştir. Bunu meb'usan okuyunca, bir kısım cemaatle milletvekilleri namaz kılmaya başlamış, kılanlar da bunlarla beraber Birinci T.B.M.M.'de cemaat halinde namazlarını eda etmek bahtiyarlığına erişmişlerdir.” (Not Defteri, Zübeyr Gündüzalp, s: 88) (bk. Abdülkadir Badıllı, Mufassal Tarihçe 1, / 547, İstanbul 1998)

Yine Mufassal Tarihçe-i Hayat'ta "

"Bediüzzaman Hazretleri Ankara'ya gittikten 2 ay on gün sonra, adı geçen beyannameyi neşretmiştir. Ondan evvelki yetmiş günlük zaman zarfında Milli Hükûmet erkânı, özellikle Reisicumhur M. Kemal Paşa onunla çok yakından ilgilendikleri ve her arzusunun yerine getirileceğine dair söz ve va'dleri olmuştu. Ancak beyannamenin neşri üzerine vaziyet değişiverdi. şöyle ki:

Üstte de belirtildiği üzere, beyannamenin bir süretini Kâzım Karabekir Paşa, M. Kemal Paşa'ya okuduktan sonra, her nedense M. Kemal Paşa çok ziyade hiddetlenmiş ve kendini zaptedemiyerek; Büyük Millet Meclisi'nin Divan-ı Riyaseti'ne, diğer bir rivayette meclisin teneffüs salonuna girdiğinde; Bediüzzamanın ellerini kollarını çemremiş, abdest almış, soba başında mendilini kurutmakta ve altmış kadar meb'uslarla sohbet etmekte olduğunu görünce, daha da çok hiddete gelerek:

“Hocam! burası Millet Meclisidir, bu ne hal?.. Biz seni buraya çağırdık ki, bize yüksek fikirler beyan edesin. Sizin yüksek fikirlerinizden istifade edelim. Siz geldiniz, en evvel namaza dair şeyler yazdınız, aramıza ihtilâf verdiniz!” diyerek şiddetli bağırmış.

Bunun üzerine, daha çok hiddetlenen Bediüzzaman: “Evet, burası milletin meclisidir...” ve devam ederek: “Paşa, Paşa! Kâinatta en yüksek hakikat imandır. İmandan sonra namazdır. Namazı kılmıyan hâindir, hâinin hükmü merduttur..” (bk.age. s.550)

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü