"Sebeb-i münakaşa, eğer hadis ise; hadisin meratibini ve vahy-i zımninin derecatını ve tekellümat-ı Nebeviyenin aksamını bilmek lazım." Tekellümat-ı Nebeviyenin aksamı ile izah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

Saniyen: Sebeb-i münakaşa, eğer hadis ise, hadisin merâtibini ve vahy-i zımnînin derecâtını ve tekellümât-ı Nebeviyenin aksamını bilmek lazım. Avam içinde müşkülât-ı hadisiyeyi münakaşa etmek, izhar-ı fazl suretinde, avukat gibi kendi sözünü doğru göstermek ve enaniyetini hakka ve insafa tercih etmek suretinde deliller aramak caiz değildir. (Mektubat, 28. Mektup, İkinci Mesele...)

Hadisin mertebe, derece ve aksamını üç şekilde anlayabiliriz.

Birincisi, hadisin senet cihetidir. Evet, hadislerin mütevatirden tutun ta mevzu olmasına kadar birçok mertebeleri vardır. Mesela senedi zayıf olan bir hadis, senedi kuvvetli olan bir hadis ile tenakuz teşkil ediyor ise, zayıf hadis ya tevil edilir ya da reddedilir. Bu cihetle hadislerin çok aksamı vardır.

İkincisi, hadislerin menşeidir. Bazı hadisler, manası Allah’tan, lafzı peygamberdendir. Bazıları, manası da lafzı da Peygamber Efendimiz (asm)'dendir. Bazıları ise hem manası hem lafzı Allah’tandır, kudsî hadisler gibi. Bu cihetle de hadisler çok kısımlara ayrılırlar.

Üçüncüsü, hadislerin mana dereceleridir. Hadislerin mehazı vahye dayandığı veya vahiy ile muhafaza edildiği için, manasının, cüziyetten külliyete doğru çok manaları ve mertebeleri vardır. Yani hadisin zahir, batınî, sarihî, işarî, remzî, telmihî ciheti ile çok makam ve dereceleri vardır.

Cümlede geçen "tekellüm" hadislerin mahz-ı vahiy olup olmaması şeklindedir. Yani Peygamber Efendimiz (asm)'in her hadisine bir vahiy olarak bakamayız. Çünkü hadisler bazen örfî, bazen muhatabın seviyesine uygun, bazen meselenin ulvi oluşuna göre üst perdeden, bazen mevzuun inceliğine göre idraki zor olabiliyor.

Bu sebeple Peygamber Efendimiz (asm)'in hadisleri arasında makam ve rütbe bakımından çok kısımlar vardır. Biz bir makama bakıp hadislerin umumu hakkında bir hüküm veremeyiz. Bazen bir hadis bir kitap derinliğinde belagat ihtiva eder, bazen de muhatabın seviyesine mutabık bir şekilde gayet basit ve sade olur.

Üstad Hazretleri bu inceliğe şöyle işaret ediyor:

"ALTINCI ASIL: Beynennas iştihar bulmuş bazı hikâyeler bulunuyor ki, durub-u emsal hükmüne geçer, hakikî mânâsına bakılmaz. Ne maksat için sevk edilir, ona bakılır. İşte, bu neviden, beynennas teârüf etmiş bazı kıssa ve hikâyâtı, Resul-ü Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm bir maksad-ı irşadî için temsil ve kinaye nev'inden zikredivermiş. Şu nevi meselelerin mana-yı hakikîsinde kusur varsa, örf ve âdât-ı nâsa aittir ve teârüf ve tesâmu-u umumîye râcidir." (Sözler, 24. Söz, Üçüncü Dal, Altıncı Asıl.)

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü