"Havf ile reca arasındaki müvazene devamla muhafaza edilsin ki, reca ile doğru yollara sülûk edilsin, havf ile de, eğri yollara gidilmesin..." İzah eder misiniz?
Değerli Kardeşimiz;
"Sonra irşadın iktizasındandır ki, havf ile reca arasındaki müvazene devamla muhafaza edilsin ki, reca ile doğru yollara sülûk edilsin, havf ile de, eğri yollara gidilmesin; ne Allah’ın rahmetinden me’yus, ne de azabından emin olunsun." (İşaratü'l-İ'caz, Bakara Sûresi, 6.Âyetin Tefsiri)
Celal ismi Allah’ın kahr, intikam, ceza, azamet, haysiyet gibi sıfatlarını temsil eder. Bu sıfatların tecellileri insanın akıl ve duygularını dehşet ve heybet içerisinde bırakır. İnsanlarda bu sıfatların dehşetli tecellisinden dolayı korkup kaçma ve bir yere sığınma meyli teşekkül eder. Tabiatiyle burada "dehşet" ifadesi azamet ve kibriya manasındadır.
Cemal ismi ise Allah’ın lütuf, şefkat, afv, ihsan, cömertlik, ikram gibi sıfatlarını temsil eder. Bu sıfatlar da kendine iman ve ibadet ile itaat eden kulların taltif ve mükâfatlandırılmasını iktiza ettirir. İşte Celal isim silsilesinin dehşetli tecellisinden korkup sığınma ihtiyacı hisseden insan, Allah’ın bu Cemal isim silsilesine sığınır ve onun şefkatli kucağına atılır. Tıpkı annenin çocuğuna bir tokat vurduktan sonra, çocuğun tekrar annenin şefkatli kucağına atılması gibi, insan da aynı şekilde Allah’ın Celal isminin dehşetli ve haşmetli tecellisinden hayretle korkup cemil isminin şefkatli ve merhametli kucağına firar eder.
Kantarın topuzu hiçbir zaman celal ve cemale tam kaçmamalıdır. Zira terbiyede mükâfat da mücazat da zarurettir. Makam iktizası miktar biraz eksilip artabilir. Yani büyüklere yapılan tehdit, çocuklara yapılmaz. Lakin çocukların âleminde kendi makamlarına uygun miktarda bir celal manası bulunmak iktiza eder, muvazene bu şekilde temin edilir.
Mükâfat ve ceza, insanın terbiyesinde, terakkisinde, kemale ermesinde ve ulvî makamlara çıkmasında bir teşviktir. Bu beşerî sistemlerde de aynıdır. Okulda başarılı ve çalışkan olan talabeye yıldızlı pekiyi vermek, tembel ve başarısız olan öğrenciye de zayıf not vermek, aynı maksada matuf şeylerdir. Mükâfat ve ceza olmasa, çalışkan ile tembel talebe arasındaki fark temyiz ve tefrik edilemez. Bu da hakikat açısından bir hata ve zulümdür. Yani öğretmenin çalışkan ile tembel talebeyi aynı kefeye koyması bir haksızlık ve zulümdür.
Öyle ise mükâfat ve ceza her tabakada ve her makamda bulunmalı, ancak miktarı da o makama göre yapılmalıdır.
Yolun sağ tarafındaki çizgi olmazsa, sol tarafının bir manası olmaz. Aynı şekilde ceza olmadan mükâfatın, mükâfat olmadan da cezanın bir manası olmaz.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü