"Bu, Allah’ın kelâmıdır.", "Allah’ca murad olan mânâ, haktır.", "Mânâ-yı murad, budur." Bu üç kaziyeyi izah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

"Sual: Kur’an zaruriyat-ı diniyedendir. Zaruriyatta ihtilaf olamaz. Halbuki müfessirlerce verilen ayrı ayrı manaların bir kısmı, birbirine muhaliftir?

Cevap: Azizim! Kur’an’ın her bir kelâmı, üç kaziyeyi müştemildir:

Birincisi: Bu, Allah’ın kelâmıdır.

İkincisi: Allah'ça murad olan mana haktır.

Üçüncüsü: Mana-yı murad, budur."

"Eğer Kur’an’ın o kelâmı, başka bir manaya ihtimali olmayan muhkemattan olursa veya Kur’an’ın başka bir yerinde beyan edilmiş ise birinci ve ikinci kaziyeleri aynen kabul etmek lâzımdır ve inkârları da küfürdür."

"Şayet Kur’an’ın o kelâmı, başka bir manaya ihtimali olan bir nass veya zahir olursa üçüncü kaziyeyi kabul etmek lâzım olmadığı gibi inkârı da küfür değildir. İşte müfessirlerin ihtilafları ancak ve ancak şu kısma aittir."(1)

Üstadımızın mezkûr beyanında, Kur'an’ın her ayetinin üç hükmü içine aldığı belirtilmiştir. Bu hükümler şunlardır:

Birinci Kaziye: O ayetin Allah’ın kelamı olmasıdır. Bu sebeple tek bir ayetin inkârı, kişiyi kâfir yapar ve küfre sokar. Kur'an’ın tek bir ayetini inkâr eden ile tamamını inkâr eden arasında hiçbir fark yoktur. İkisi de kâfirdir ve İslam dairesinin dışındadır. İşte “Kur'an’ın her kelamı üç kaziyeyi müştemildir. Birincisi, bu Allah’ın kelamıdır.” sözüyle kastedilen mana budur.

İkinci Kaziye: Allah’ın murad ettiği mananın ayetten açıkça anlaşılmasıdır ki, buna “muhkem ayet” denir. Bazen de ayetin manası kapalıdır; fakat bu kapalı ayet, başka bir ayet ile izah edilir. Her iki durumda da ictihad bunlara giremez. Zira Allah, hükmünü açıkça beyan etmiştir.

Muhkem ayetlere misal olarak: “Namaz kıl, oruç tut, zekât ver, hacca git...” gibi emirleri sayabiliriz. Bu ayetlerdeki mana açık olduğundan dolayı bu ayetlerde ictihad yapılamaz. Ayrıca bunları inkâr etmek de küfürdür.

Manası başka bir ayette izah edilen ayete misal olarak, şu ayeti gösterebiliriz:

“...Muhakkak ki Allah size kanı haram kıldı...” (Bakara, 2/173)

Bu ayet-i kerimede, kanın haram olduğu beyan edilmiş ancak bu kanın mahiyeti belirtilmeyerek mutlak bırakılmıştır. Haram olan kanın mahiyeti, En’am suresi 145. ayette “akıcı kan” olarak açıklanmıştır. Bu izahtan anlaşılır ki, dalak ve ciğerdeki kan akıcı olmadığından haram değildir. Haram olan sadece akıcı kandır. İşte haram olan kanın mahiyeti, yine Allah tarafından başka bir ayette izah edildiğinden dolayı, ayeti böylece kabul etmek gerekir. Bunu inkâr etmek veya ayet hakkında mesnedsiz te’viller yapmak kişiyi küfre sokar.

Demek bir ayetin manası açıksa ya da diğer bir ayet ile izah edilmişse, bu ayetler “muhkemat” sınıfına dâhil olmakta ve onlarda içtihad yapılamamaktadır. Zira içtihad, sadece manası açıkça anlaşılamayan ayetlerde, mananın anlaşılması maksadıyla yapılır. İkinci kaziyenin hükmünün geçerli olduğu ayetlerde ise mana zaten açıktır. Bu sebeple içtihada lüzum yoktur.

İşte; “Kur'an’ın her kelamı üç kaziyeyi müştemildir… İkincisi, Allah’ca murad olan mana budur… Eğer Kur'an’ın o kelamı, başka bir manaya ihtimali olmayan muhkemattan olursa veya Kur'an’ın başka yerinde beyan edilmiş ise, birinci ve ikinci kaziyeleri aynen kabul etmek lazımdır. Ve inkârları küfürdür.” sözüyle kastedilen mana budur.

Üçüncü Kaziye: Ayet hakkında söylenen “Mana-yı murad budur” hükmüdür. Evet, bazen ayetin manası açık olmayıp, birçok manaya gelme ihtimali vardır. Tabiri caizse, ayet-i kerime âdeta bir deniz gibi olup, içinde birçok mana ihtiva etmektedir. Âlimler, kendi anlayışlarına göre bir manayı ve bir ihtimali tercih ederler. İşte ayetlerin bu manaları hakkındaki müfessirlerin sözünü kabul etmemek küfür değildir. İsterseniz misallerle bu kaziyeyi daha iyi anlamaya çalışalım:

1. “Haccı ve umreyi Allah için tamamlayınız...” (Bakara, 2/196)

Bu ayet-i kerimede Allah Teâlâ, hac ve umreyi tamamlamayı emretmiş, ancak tamamlamaktan muradının ne olduğunu hem bu ayette, hem de başka bir ayette beyan etmemiştir. İşte içtihad burada söz konusudur:

İmam-ı Azam’a göre “tamamlamaktan” maksat: Eğer umreye gidilebilirse, farz, vacip, sünnet ve müstehabına riayet ederek umreyi yerine getirmektir. Bu mezhebe göre umre sünnettir. Bu mezhep imamları “tamamlamayı”, “gitmek” manasında anlamayıp; eğer gidilebilirse, “hakkıyla eda edilmesi” manasında anlamışlardır.

İmam Şafiî’ye göre ise, tamamlamaktan kasıt “gitmektir.” Bu mezhebe göre umreye gitmek farzdır.

Görüldüğü gibi, “tamamlayın” emrini farklı anlamak, hükmün farklı olmasına sebep olmuştur. Umreye gitmek bir mezhepte sünnet olurken, diğerinde farz olmuştur.

Şimdi birisi umreye “sünnet” dese ve tamamlamayı farz, vacip ve sünnete uygun olarak eda etmek şeklinde kabul ederek umrenin farz olduğu hükmünü inkâr etse, ya da bir başkası tamamlamayı “gitmek” olarak anlasa ve sünnet diyenlerin görüşünü inkâr etse, bu görüş onları kâfir etmez.

İşte; “Kur'an’ın her kelamı üç kaziyeyi müştemildir… Üçüncüsü, mana-yı murad budur… Üçüncü kaziyeyi kabul etmek lazım olmadığı gibi inkârları küfür de değildir. İşte müfessirlerin ihtilafı ancak ve ancak bu kısma aittir.” sözünün manası budur.

2. “Muhakkak ki biz sana Kevseri verdik. O halde namaz kıl ve kurban kes.” (Kevser, 108/1-2)

Kurban kesmenin hükmü, İmam Azam’a göre vacip iken; İmam Şafiî ve İmameyn’e göre sünnettir. İhtilafın sebebi, mezkûr ayeti anlamaktaki farklılıktır.

İmam-ı Azam’a göre; birinci ayet olan “Biz sana kevseri verdik” ayetindeki muhatap Resulullah’tır. İkinci ayetteki muhatap ise, Ümmet-i Muhammed’dir. Ayetteki “Namaz kıl” emrinden maksat beş vakit namazdır ki, bu emir ümmete emredilmiştir. Kurban kesmek emri de bizedir. Dolayısıyla kurban kesmek vacip olur.

İmam Şafiî ve İmameyn ise ayeti şöyle anlamışlardır: Birinci ayet olan “Biz sana kevseri verdik” ayetindeki muhatap Peygamber Efendimiz (asm) olduğu gibi, ikinci ayet olan; “O halde namaz kıl ve kurban kes” ayetindeki muhatap da yine O’dur. Buradaki namazdan maksat beş vakit namaz olmayıp, gece namazıdır ki, bu, peygamberlere farzdır. Kurban kesme emri de Resulullah Efendimize (asm) ait olup, ümmetine sünnettir.

Görüldüğü gibi, kurban kesmenin bir ibadet olduğu hakkında ihtilaf yoktur. İhtilaf, kurban kesmenin hükmü hakkındadır. Bir kısım âlimler vacip derken, bir kısmı sünnet demiştir. Kurban kesmenin vacip olduğunu inkâr etmek ya da sünnet olduğunu inkâr etmek ise kişiyi küfre sokmaz.

İşte; “Kur'an’ın her kelamı üç kaziyeyi müştemildir… Üçüncüsü, mana-yı murad budur… Üçüncü kaziyeyi kabul etmek lazım olmadığı gibi inkârları küfür de değildir. İşte müfessirlerin ihtilafı ancak ve ancak bu kısma aittir.” sözünün manası budur.

3. “Ey iman edenler! Namaza kalktığınızda yüzünüzü yıkayın...” (Maide, 5/6)

Bu ayet-i kerimede Cenabı Hak, abdestte yüzü yıkamayı emretmiştir. Emir, muhkem ve açık olduğundan dolayı içtihad buna giremez. Bu yüzden, dört mezhep âlimleri yüzü yıkamanın farziyyetini kabul etmiştir. Ancak ayette yüzün tarifi yapılmamış ve sınırları çizilmemiştir. O halde yüz neresidir? İşte ihtilaf buradadır.

Meselâ; Ahmed İbn Hanbel, kulakların da yüze dâhil olduğunu kabul ederek, kulakları yıkamanın farz olduğunu söylemiştir. Şimdi biz yüzü yıkamanın farziyyetini inkâr etsek, kâfir oluruz. Çünkü ayet-i kerime, başka bir ihtimale gelmesi mümkün olmayan muhkemattandır ve yüzü yıkamak ayetin açık hükmüdür. Ama İmam Hanbel’in görüşünü inkâr ederek “Kulak yüze dâhil değildir“ desek, kâfir olmayız. Çünkü bu görüş, ayetin açık hükmü olmayıp, ayetten çıkarılan bir istinbattır. Tabiî İmam Hanbel’in bu konuda hadisten de delilleri vardır. Konumuz bu olmadığından, o kapıyı açmıyoruz.

İşte; “Kur'an’ın her kelamı üç kaziyeyi müştemildir… Üçüncüsü, mana-yı murad budur… Üçüncü kaziyeyi kabul etmek lazım olmadığı gibi inkârları küfür de değildir. İşte müfessirlerin ihtilafı ancak ve ancak bu kısma aittir.” sözünün manası budur.

4. “...Eğer hastaysanız veya seferde iseniz veya tuvaletten gelmişseniz veya kadınlara dokunmuş ve su bulamamış iseniz, temiz bir toprak ile teyemmüm ediniz.” (Maide, 5/6)

Cenabı Hak bu ayet-i kerimede, abdesti bozan şeyleri sayarken “Lâmestümü'n-nisa” buyurarak, kadınlara dokunmayı da zikretmiştir. Kadınlara dokunmak abdesti bozar. Fakat kadınlara dokunmaktan maksat nedir? İmam Şafii’ye göre bu; “kadına maddî bir temasta bulunmak ve onun tenine dokunmaktır.” Yani İmam Şafiî hazretleri, ayeti mutlak olarak almıştır.

İmam Azam ise, dokunmayı cima (cinsî mukarenet) ile tefsir etmiştir. Ona göre tene dokunmak abdesti bozmaz, ancak cinsî mukarenet bozar. Ve bu içtihadına şu delilleri getirmiştir:

1. İbn Abbas Hazretleri, ayetteki dokunmayı “cima” ile tefsir etmiştir.

2. Büyük Arap lügat âlimi İbnü-s Sikkit “Bundan maksat cimadır. Zira Arapçada ‘lems’ (dokunmak) kelimesi ‘nisa’ (kadın) kelimesi ile yan yana geldiğinde, bundan tene temas değil; cima kastedilir. Zira Araplar ‘Lâmestümü'l-mer’ete’ dediklerinde, kadınla cimayı kastederler. Ayetin manası da budur” demiştir.

3. Peygamber Efendimizin (asm), eşlerinden bazılarını öptükten sonra abdest almadan namaz kıldığını Hz. Aişe nakletmiştir. Eğer dokunmak abdesti bozsaydı, Efendimizin (asm) tekrar abdest alması gerekirdi.

4. Hz. Aişe başka bir rivayetinde şöyle der:

“Ben Resulullah’ın önünde yatsı namazını kılarken boylu boyunca uzanırdım. Efendimiz vitri kılacağı zaman ayağıyla beni dürter ve namazını öyle kılardı.”(1)

Eğer kadına dokunmak abdesti bozsaydı, Efendimizin (asm) tekrar abdest alması gerekirdi. Madem almamıştır, o halde dokunmak abdesti bozmamaktadır.

Bütün bu rivayetleri değerlendiren Hanefiler, ayetteki “Kadınlara dokunduğunuzda” ifadesini “cima” olarak tefsir etmişlerdir.

Şafiîler ise, Hz. Aişe’nin birinci hadisini zayıf görürler. İkinci hadisini ise, arada elbise olmasına hamlederler veya “Bu sadece Resulullah’a mahsustur” derler.

Görüldüğü gibi, “kadınlara dokunduğunuzda...” ayetindeki “dokunmanın” manasını anlamada âlimler ihtilaf etmişlerdir. Bir kısım âlimler bundan “cima” yı anlarken, bir kısmı “mutlak dokunmayı” anlamışlardır. Şimdi biz, “Kadına dokunmak abdesti bozmaz ya da bozar” deyip, diğer âlimin görüşünü kabul etmesek, bu bizi kâfir yapmaz. Çünkü onun görüşü, ayetin açık manası olmayıp, istinbattır. İşte;

“Kur'an’ın her kelamı üç kaziyeyi müştemildir…Üçüncüsü, mana-yı murad budur… üçüncü kaziyeyi kabul etmek lazım olmadığı gibi inkârları küfür de değildir. İşte müfessirlerin ihtilafı ancak ve ancak bu kısma aittir.” sözünün manası budur.

Netice: Kur'an’ın her kelamı üç kaziyeyi müştemildir.

Birincisi Kaziye: O ayetin Allah’ın kelamı olmasıdır. Bu sebeple tek bir ayetin inkârı, kişiyi kâfir yapar ve küfre sokar.

İkinci Kaziye: Allah’ın murad ettiği mananın ayetten açıkça anlaşılmasıdır veya murad olan mananın başka bir ayette izah edilmesidir. Her iki durumda da içtihad bunlara giremez.

Üçüncü Kaziye: Ayetin farklı manalara gelebilme ihtimali olduğunda, müfessirlerin mana-yı muradı, kendi istidat ve anlayışlarına göre çıkarmalarıdır. Farklı manalara gelmesi mümkün olan ayetler hakkında müfessirler içtihad ve istinbat yapmışlardır. Müfessirlerin ihtilafının sebebi, ayetlerin farklı manalara gelme ihtimalidir. Müfessirlerin bu sözlerini inkâr etmek insanı küfre sokmaz. Ancak şu unutulmamalıdır ki, müfessirler ve müçtehidler, anlayış hususunda kendilerine Allah tarafından bir genişlik ihsan edilmiş kimselerdir. Bu sebeple onların görüşlerine saygısızlık yapmamak gerekir. Onların kırk dakikada çıkarttığı bir manayı, sıradan insanların kırk senede çıkarması mümkün değildir.

Bu mesele, hazırlamış olduğumuz “Neden bir mezhebe tâbiyiz?” isimli eserde tafsilatı ile anlatılmıştır. Daha fazla bilgi arzu edenleri, bu eserimize havale ediyoruz.

Dipnotlar:

(1) bk. İşaratü'l-İ'caz, Bakara Sûresi 6. Âyetin Tefsiri.
(2) bk. Nesei rivayet etmiştir. İbn-i Hacer "isnadı sahihtir" demiştir. Neylü'l-Evtar, I, 96.

İlave bilgi için tıklayınız:

- Müfessirlerce Verilen Ayrı Ayrı Manaların Bir Kısmı Neden Birbirine Muhaliftir?

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü