Block title
Block content

Bediüzzaman Said Nursi Hazretleri Müçtehit midir?

 
Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Müçtehit,  Kur’an ve sünnet içinde avam insanların göremediği işari  ve hafi hükümleri çıkarıp izhar edebilecek kuvvetteki âlimlere denir. İlmin zirvesi, müçtehitlik makamıdır. Müçtehitlik makamına ulaşmak için bir çok ilimde derinleşmek ve vakıf olmak gerekir.

Bu ilimlerden  bazılarını örnek olarak başlıklar  halinde verelim.

Fıtri Müsaitlik: İçtihat gibi bir makama ulaşmak için, insanın hafıza ve zeka durumunun çok üstün ve mükemmel olması gerekir. Hafıza ve zekası normal ve normalin  altında olması, içtihat için yeterli değildir. Bu da Allah’ın bir inayet ve ikramı nevinden bazı insanlara hususi bir tecellisidir. Üstad'ın hafıza ve zeka durumunun içtihat seviyesinde olduğunu dost ve düşman herkes kabul etmiştir.

Arabiyat: Arapçanın bütün aksamına vakıf olmak. Zira Kur'an ve Sünnetin orijinal dili Arapçadır. İmam Azam sırf  Arapça’da derinleşebilmek için iki yıl Arapça’yı fasih konuşan bedeviler içinde kalmıştır. Üstad'ın Arapça’ya  ne denli vakıf ve hakim olduğunu İşaratü'l-İ'caz adlı eserinden okumak mümkündür.

Esbab-ı Nüzul: Ayetlerin iniş sebebini inceleyen ilim dalıdır. Bir ayetin sağlam ve sağlıklı bir şekilde anlaşılabilmesi, ancak o ayetin hangi sebep ve olay üzerine indiğinin bilinmesi ile mümkündür. Bu yüzden içtihat şartlarından bir tanesi de bu ilim dalıdır.

Amm-Hass İlmi: Ayet ve hadislerin, genel mi özel mi olduğunu inceleyen bir ilim dalıdır. Bu ilmi bilmeyen birisi, hususi hüküm ifade eden bir ayeti genelleştirerek, insanları zora sokabilir. Ya da umumiyet gerektiren bir ayeti daraltarak, Allah’ın emrini tahrif edebilir. Üstat Risale-i Nur'un çok yerlerinde bu hususiyete işaret eder.

Hadis İlmi: Kur'an-ı Kerim'in birinci tefsiri Peygamberimiz (asv)'in hadisleridir. Hiç kimse hadisleri atlayarak Kur'an’ı yorumlayamaz; yorumlaması da imkansızdır. Zira Kur'an’ın öyle ayetleri vardır ki, insan aklının o ayetleri çözümlemesi imkansızdır. Hiyerarşi; Kur'an, sünnet, icma ve müçtehit şeklinde gider. Bu zincirin bir halkasını atlamak batıldır. İşte bu yüzden içtihat edebilmek için, Peygamberimizin (sas) bütün hadislerini nazardan geçirmek iktiza eder. Üstad'ın hadislere olan vukufiyeti Mucizat-ı Ahmediyede tam tezahür ediyor. Kitapsız ve kaynaksız, toplam on iki saat içinde, üç yüz mucizeyi ravileri ile beraber söylemek ancak hadislere vakıf olmak ile mümkündür. Üstelik Risale-i Nur'un bir çok yerinde hadis usulüne ait  kaidelerinin mükemmelen  verilmesi vukufiyete işaret eder.

Tefsir İlmi: Kur'an-ı Kerim'in kelime ve cümlelerinde  açık ve saklı olan manaları  inceleyen bir ilim dalıdır. Bunun genel ve özel bir çok kaideleri ve usulleri vardır. Üstat bunların bir çoğuna Muhakemat adlı eserinde işaret ediyor. Üstat zaten bir tefsir müçtehididir.

Siyak Sibak: Kur'an-ı Kerim'in bir ayetini yorumlarken, konu ve kitap bütünlüğüne dikkat etmek ilmidir. Yani bir ayetin öncesi ve sonrasını göz önünde tutarak anlamaya çalışmak. Yoksa o ayeti kapsamlı ve sağlıklı anlamak imkansızdır. Risale-i Nur bu hususta çok örnekler ile dolu bir tefsirdir. Bir meselenin tarif ve izahı başka bir risalede yapılması dolayısı ile o başka risaleyi de bilmek lazımdır; yoksa o paragraf anlaşılmaz. Üstad'ın Kur'an ve sünneti bir bütün olarak inceleyecek kadar vukufiyetli bir müçtehit olduğu eserlerinden anlaşılıyor.

Buna benzer bir çok ilme derinlemesine vakıf olmayan içtihat yapamaz. Bu ilim dalları içtihadın ortak alanıdır. Yani hangi ilim dalında olursa olsun, bir kişi bu ilimlere vakıf  olmadıkça içtihat makamına ulaşamaz.

Kur'an ve sünnet  bütün dini ilimleri içinde barındıran ana kaynaklar olmasından, her bir ilim sahibi müçtehit, kendi alanı ile ilgili hükümleri o kaynaktan alıp avam insanlara  izhar ediyorlar. Dolayısı ile bir müçtehidin her ilim dalında müçtehit olması gerekmez. Bir nevi branşlaşma vardır. Her ilim dalının Üstat ve müçtehitleri farklıdır. Bir alanda müçtehit olan birisi, diğer ilim dallarında müçtehit olamayabilir. Bütün ilim dallarında içtihat makamına ulaşmak, tarihte çok az kişilere nasip olmuştur. Buna en güzel örnek  İmam Azam'dır.

Ahir zamanda gelecek olan Mehdi’nin de bu nadir şahıslardan olacağını âlimler bildirmişlerdir. Üstat bununla ilgili şunları ifade ediyor: 

"Cenâb-ı Hak, kemâl-i rahmetinden, şeriat-ı İslâmiyenin ebediyetine bir eser-i himayet olarak, herbir fesad-ı ümmet zamanında bir muslih veya bir müceddid veya bir halife-i zîşan veya bir kutb-u âzam veya bir mürşid-i ekmel veyahut bir nevi mehdî hükmünde mübarek zatları göndermiş, fesadı izale edip milleti ıslah etmiş, din-i Ahmedîyi (a.s.m.) muhafaza etmiş."

"Madem âdeti öyle cereyan ediyor. Âhir zamanın en büyük fesadı zamanında, elbette en büyük bir müçtehid, hem en büyük bir müceddid, hem hâkim, hem mehdî, hem mürşid, hem kutb-u âzam olarak bir zât-ı nuranîyi gönderecek ve o zat da ehl-i beyt-i Nebevîden olacaktır. Cenâb-ı Hak bir dakika zarfında beyne's-semâ ve'l-arz âlemini bulutlarla doldurup boşalttığı gibi, bir saniyede denizin fırtınalarını teskin eder. Ve bahar içinde bir saatte yaz mevsiminin nümunesini ve yazda bir saatte kış fırtınasını icad eden Kadîr-i Zülcelâl, Mehdî ile de âlem-i İslâmın zulümatını dağıtabilir. Ve vaad etmiştir; vaadini elbette yapacaktır."(1)

Üstat, belki diğer alanlarda da müçtehit makamında idi, ama ihtiyaç olmadığı için o alanlarda yeni içtihat yoluna gitmemiştir. Bütün mesaisini insanlığın imanına sarf etmiştir. Zira ebedi saadetin vesikası sağlam bir imandır. Bu imanda bir şek, bir şüphe olsa, Allah korusun, sonucu ebedi bir hüsrandır.
 
İşte maddeci ve inkarcı bir dönemde yaşayan Üstat fıkıh alanında yeni içtihatlar ile değil insanlığın ebedi saadeti için imani sahada hareket edip enerjisini bu alana sarf etmiştir. Yoksa ihtiyaç olsa Üstat diğer alanlarda da içtihat etme gücüne sahipti. Bu ihtiyaçtan dolayı içtihat yapmaması müçtehit olmadığı anlamına gelmez.
 
İmam Gazali de mutlak anlamda müçtehit idi, ama yeni içtihatlar ile mezhep kurmamıştır. İstese ve ihtiyaç olsa o da yeni bir mezhep kurabilirdi. Zaten fıkıh alanında dört hak mezhebin içtihatlarının  kıyamete kadar yeterli olduğunu bütün alimler söylemişlerdir.

Üstat, kelam ve tefsir sahasında tecdit hareketini başlatıp yeni bir tarz ve yeni bir usul tesis etmiştir. Zira bu zamanda tecdit bu sahalarda gerekiyordu. Diğer ilim dalları ise bu temeller üzerinde yükselebilir. İman olmadan, fıkıh sahasında yeni içtihatlar yapmak abesle iştigal etmek nevindendir. Bu yüzden Üstat, içtihat gücünü iman ve tefsir yolunda sarf etmeyi seçmiştir. Bu tercihi de hâli âlemin gereklerine mutabık bir tercihtir.

"Altıncı Mukaddeme"

"Meselâ, tefsirde mezkûr olan herbir emir, tefsirden olmak lâzım gelmez. İlim ilme kuvvet verir. Tahakküm etmemek şarttır. Şöyle müsellemattandır ki: Hendese gibi bir san'atta mahir olan zat, tıp gibi başka san'atta âmî ve tufeylî ve dahil olabilir. Ve kavaid-i usuliyedendir ki: Fakih olmayan, velev ki usûlü'l-fıkıhta müçtehid olsa, icmâ-ı fukahada muteber değildir. Zira o, onlara nispeten âmîdir."(2)

Üstad'ın bu ifadelerinden, her müçtehit kendi sahasında muteber ve hüccettir, diğer sahalarda ise muteber ve hüccet olmayabilir. Bu noktadan Üstad Hazretleri, kendi sahası olan iman ve akaid noktasında asrın müceddidi ve müçtehididir. Lakin dinin diğer alanlarında müçtehit olmayabilir, o konuda başka müçtehitlere tabi bulunabilir. 

Nitekim tarihte bir alanda müçtehit iken, başka alanlarda mukallid olan çok müçtehitler vardır. Mesela; hadis sahasında müçtehit olan İmam Buhari (ra) fıkıh noktasında mukallittir. Dinin bir çok sahasında müçtehit olan İmam Gazali (ra) fıkıhta İmam Şafi (ra) tabidir.

Diğer bir husus; imkan ile vukuatı birbirine karıştırmamak gerekir. İmam Gazali fıkıh sahasında muteber bir müçtehit olmak imkan dahilindedir; ama vakada böyle bir şey yoktur. Sırf imkan dahilinde diye, onu her sahada müçtehit kabul etmek ilmi bir yaklaşım olmaz.

Üstad Hazretleri hem fıtrat hem de kabiliyet noktasından, belki bütün sahalarda içtihat kabiliyetinde idi, lakin vaka bakımından böyle değildir. Üstad Hazretleri bu kabiliyetini, bu asrın ihtiyaç ve gereği olan iman ve kelam sahasında sarf etmiştir. Üstad Hazretlerinin diğer alanlarda herhangi bir içtihat ve mezhebi söz konusu değildir, zaten meydanda böyle bir şey yoktur.

Özet olarak; Üstad Hazretleri potansiyel ve kabiliyet olarak her sahada müçtehittir; lakin vaka ve realite noktasında sadece iman ve kelam noktasında müçtehittir. Bunu iyi ayırmak lazımdır.

(1) bk. Mektubat, Yirmi Dokuzuncu Mektup, Yedinci Kısım.

(2) bk. Muhakemat, Birinci Makale.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editör

Paylaş

Yorumlar

Ziyaretçi (doğrulanmadı)
Cevap ancak böyle olur.Allah bu hizmetinizden dolayı sizden razı olsun.
Yorum yapmak için Giriş Yapın ya da Üye olun.
BENZER SORULAR
Yükleniyor...