"Eğer eşya kendi nefislerine isnad edilirse, her bir zerreye bir uluhiyet lâzımdır." cümlesini izah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

Bir şeyi kendi nefsine isnad demek, o şeyin kendi kendini yapmış olduğunu iddia etmek demektir. İnsanı numune alalım. Ben kendi kendime oldum diyen adam, kendisini kendisinin yaptığını söylemiş oluyor. Hâlbuki kendisi vicdanen ve aklen çok iyi biliyor ki saçının bir telini dahi kendisi yapmış değildir. Gözlüğünü kendisi yapmış olabilir, ama gözünü yapan o değildir. “Ayakkabımı ben yaptım.” diyebilir, ama “Ayaklarımı ben yaptım.” diyemez.

Bu eserin son bölümünde şöyle enfes bir ifade geçer:

“Bu mevcud insan, birinci kelimeye nazaran hem sâni'dir, hem masnû.”(1)

Birinci Kelime’den maksad, bir şeyin kendi kendine var olduğudur. Bir şey, mesela bir insan kendi kendini yapmış denildiğinde, o insanın hem sâni, yani usta (yapan) hem de masnu’ yani yapılan olması gerekecektir. Bir yazının hem kâtip hem mektup olması gibi bir şey. Bunun ne kadar akıldan uzak olduğu açıktır. Mahlûkatın en şereflisi, arzın halifesi olan insan kendi kendini yapamazsa, onun çok aşağısında bulunan varlıkların böyle bir şey yapmalarının imkânsızlığı açıktır.

Böyle bir fikri savunan kişi, her varlığa bir ulûhiyet vermeğe, yani Allah’ın sonsuz sıfatlarının o şeyde mevcut olduğunu kabul etmeye mecburdur.

bk. Mesnevi-i Nuriye, Zeylü'z-Zeyl.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü