Erzurum'da daha çok âlim ve Nur talebesi yetişmesinin sebebi ne olabilir? Soğuk havanın etkisi olduğu söylenebilir mi?

Değerli Kardeşimiz;

Coğrafi ve iklim şartlarının insan karakteri üzerinde şüphesiz çok tesiri vardır. İbn-i Haldun, "Mukaddime" adlı eserinde, iklimin ve coğrafi şartların insan karakteri üstünde mühim bir tesirinin olduğunu genişçe beyan eder.

Mesela, arazisi geniş ve verimli olan yerdeki insanlar ekseri müferreh bir hayata alıştıkları için, ahlaki değerleri ve mizaçları buna göre şekillenir. Tembel ve araştırmayan insanların ekseriyeti miskinliğe yatkın olurlar. Arazisi kısıtlı ve verimsiz olan yerlerdeki insanlar ekseri cevval ve çalışkan olurlar.

Bazı beldelerin tarıma elverişli olmaması o belde sakinlerini farklı kulvarlara sevk etmiştir. Mesela; bir köyde yeterince tarım ve ziraat varsa, orada okuma ve yazma oranı ekseri düşük oluyor. Ama tarım ve ziraat zayıfsa okuma oranı ekseri olarak yüksektir.

Türkiye'de, bölgeleri de bu şekil değerlendirebiliriz. İç Anadolu bölgesinin geniş, tarım ve ziraata elverişli olmasından dolayı sakinleri içinden yeterince politikacı, yazar, alim, sanatçı yetiştirememiştir. Ama imkânları kısıtlı olan, coğrafyası çetin olan Doğu Anadolu insanı, ister istemez farklı kulvarlara yönelip oralarda kendini gösterme ihtiyacı hissediyor. Bu da siyaset, ilim, sanat gibi sahalarda başarılı insanların çıkmasına vasıta oluyor.

Avrupa’nın terakkisindeki en mühim sebeplerden başında o kıtanın ziraata elverişsiz olması gelir. Bu kısıtlı imkânlar Avrupalıyı üretim tekniklerini ve vasıtalarını araştırmaya sevk etmiştir. Bu da onların maddeten terakki etmelerinde mühim bir saik olmuştur.

Üstad Hazretleri, Avrupa kıtasının Asya kıtasına nispetle medeniyette ileri olmasını şu şekilde izah ediyor:

"Ey Müslüman! Biri maddî, biri mânevî, Avrupa rüçhanının iki sebebinin şu netice-i müthişiyle, o neticenin tesir-i muharri banesine karşı, mevcudiyetimizin hâmisi olan İslâmiyetten elini gevşetme, dört elle sarıl. Yoksa mahvolursun!

Evet, biz aşağıya iniyoruz, onlar yukarıya çıkıyor. Bunun iki sebebi vardır. Biri maddî, biri mânevîdir."

BİRİNCİ SEBEP: Umum Hristiyanın kilisesi ve mâden-i hayatı olan Avrupa'nın vaziyet-i fıtriyesidir. Zira dardır, güzeldir, demir madenidir, girintili çıkıntılıdır. Deniz ve enharı bağırsaklarıdır, bâriddir.

Evet, Avrupa küre-i zeminin hums-u öşrü iken, nev-i beşerin bir rub'unu letafet-i fıtriyesiyle kendine çekmiş. Hikmeten sabittir ki, efrad-ı kesirenin içtimâı, ihtiyacatı intaç eder. Görenek gibi çok esbabla tekessür eden hâcât, zeminin kuvve-i nâbitesine sığışmaz. İşte şu noktadan ihtiyaç, san'ata ve merak ilme ve sıkıntı vesait-i sefahete hocalık edip tâlime başlarlar.

Evet, fikr-i san'at, meyl-i mârifet, kesretten çıkar. Avrupa'nın darlığı ve deniz ve enharı olan vesait-i tabiiye-i münakale içinde dolaşması sebebiyle, tearüf ticareti, teavün iştirak-i mesaiyi intaç ettikleri gibi, temas dahi telâhuk-u efkârı, rekabet de müsâbakatı tevlit ederler. Ve bütün sanayiinin mâderi olan demir madeni, kesretle içinde bulunduğundan, o demir, medeniyetlerine öyle bir silâh-ı kuvvet vermiştir ki, dünyanın bütün enkaz-ı medeniyetlerini gasp ve garat edip gayet ağır bastı, mizan-ı zeminin muvazenetini bozdu.

Hem de her şeyi geç almak, geç bırakmak şanından olan burudet-i mutedilâne, sa'ylerine sebat ve metanet verip, medeniyetlerini idame etmiştir. Hem de ilme istinatla devletlerinin teşekkülü, mütekabil kuvvetlerinin tesadümü, gaddarane istibdatlarının iz'âcâtı, engizisyonane taassuplarının aksülâmel yapan tazyikatı, mütevazi unsurlarının rekabetle müsabakatı, Avrupalıların istidatlarını inkişaf ettirip, mezâyâ ve fikr-i milliyeti uyandırdı."(1)

Erzurum’a da bu nazarla bakabiliriz. İmkânların kısıtlı olması, iklimin sert ve kışların çok soğuk ve çetin olması, yöre insanını okumaya ve ilim tahsil etmeye yönlendiriyor.

Bir de eskiden beri ilim tahsil etmek o yörede yaygın olmasından, sonraki kuşaklar öncekileri de örnek alarak ilme karşı bir iştiyak duyuyor. Tıpkı çocuğun babasını kendine model alması gibi... Yeni kuşak, eski kuşağı ilim noktasında kendine model olarak alıyor. Bu da ilim ve irfan bakımında mühim şahsiyetlerin çıkmasına vasıta ve vesile oluyor.

Dipnotlar:

(1) bk. Sünuhat, Devaü'l-Ye's.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü