"Hayat, vücud, nur gibi şeylerin zâhir ve bâtınları şeffaf olduğundan, icadları zamanında, vesait-i esbab altında kudretin tasarrufu görünür." İzah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

Bâtın, “bir şeyin içyüzü, bir şeyin bütün cihetleri, ya da bir şeyin tamam-ı mahiyeti” gibi mânalara geliyor.

Zâhir ise, bir şeyin maddî ciheti, dış yüzü demektir. Sadece bu yüze nazar edenler eşyanın güzelliğini göremez ve hikmetlerini anlayamazlar.

Bu sebepler dünyasında, Üstad’ın ifadesiyle, kudretin izzetine zahiren uygun düşmeyen bazı hallerde insanlar şikâyetlerini sebeplere atmakla kader-i İlâhîye karşı itiraz tehlikesinden kurtulurlar.

Üstad Hazretleri, “Kaderin her şeyi güzeldir” buyurur. Ve güzelliği de iki kısımda mütalaa eder: Hüsn ü bizzat, yani zatında güzel olanlar (sıhhat gibi) ve hüsn-ü bilgayr, yani neticeleri itibariyle güzel olanlar (hastalıklar gibi.)

İşte bu ikinci gruptaki gizli güzellikleri herkes göremediğinden sebepler araya girer. Hastalığa mikroplar, ölüme de hastalıklar perde olurlar.

Bu dünya hikmet dünyasıdır, ahiret ise kudret âlemi. Orada sebepler devreye girmeyecek, her şey anında yaratılacaktır. Bu dünyada ise, eşyanın yaratılışı bir anda değil, safhalar halinde olmaktadır. Bu safhaların her biri bir sonraki safha için sebep vazifesi görür. Toprak ağaca, ağaç da meyveye sebeptir.

Ancak, hayat, vücud ve nurun hem zâhirleri hem de bâtınları şeffaf ve parlak olduğundan bunların “icadları zamanında, vesait-i esbab altında kudretin tasarrufu görünür.” Yani, bunlarda ağacın meyveye, ana babanın çocuğa sebep olmaları gibi bir durum söz konusu değildir. Bununla birlikte, arada yine de bazı vasıtalar bulunmakta, ancak onların arkasında kudretin tasarrufu açıkça görülmektedir. Meselâ, bir civcivin bedenindeki her şey yumurtada İlâhî bir plan olarak yazılmıştır. Kuluçka süresi ve belli bir ısı seviyesi gibi iki basit sebeple o yumurtadan civciv çıkmaktadır. Ancak, o civcivin hayatını bu vasıtalara veremeyiz. Ne yumurtada hayat vardır, ne zamanda, ne de ısıda. Bunlar hayatın yaratılmasına sebep olamazlar, zira kendilerinin hayattan hiçbir nasipleri yoktur.

Vücud, yani varlık da vasıtasız meydana gelir. Varlığın sebebi yokluk olamaz. Yani bir binanın taşlardan yapılması gibi, vücut da yokluktan yapılmış değildir. O doğrudan ve sebepsiz yaratılmaktadır..

Bilindiği gibi, Cenâb-ı Hakk’ın iki tarzda yaratması vardır, biri ibda, diğeri inşa. İnşa’da sebepler devreye girmekle birlikte, ibda sebepsiz olarak gerçekleşir. Meselâ, insan bedeni inşa yoluyla dokuz ayda teşekkül eder, ruhu ise ibda ile zamansız ve sebepsiz vücut bulur. Keza, söylenen mübarek bir kelimeden melek yaratılması da yine sebepsiz ve doğrudandır. Yani, o kelime bir vasıta olmuş ve onun taşıdığı kudsî manadan melek yaratılmıştır. Yoksa melek sesten ve havadan yaratılmış değildir.

Keza nur da sebepsiz yaratılır. Meselâ, iman bir nurdur, hidayet ve ilim de nurdurlar. Bunların yaratılışında vasıtalar söz konusu olsa bile, onların arkasında Allah’ın rahmet ve iradesi açıkça görülür. Yani, bir hakikatin tebliğ edilmesi imana ve hidayete vasıta olabilir, ancak muhatabın kalbinde iman ve hidayeti yaratan Allah’tır ve bunları sebepsiz yaratmaktadır. Yani, iman o hakikati tebliğ eden kişinin sözlerinden yaratılmış değildir. O sözler vasıta olmuş, imanı ise Hâdi olan Allah kalbe doğrudan ilka etmiştir.

Metinde verilen misalleri hatırlayalım: Bir salkım üzüme ince bir dal vasıta oluyor. Ama o üzümleri dalın yaptığı söylenemez.

Küçük bir delikten ziyanın geçmesiyle bir cam parçasında şemsin timsali görünüyor, ama o timsali o küçük deliğin yaptığı da söylenemez.

Keza, bir evin aydınlanması için kibritle lambayı yakarız ama evi kibritin aydınlattığını söylemeyiz. Bu vasıtalar arkasında kudretin icraatı açıkça görünür.

İnsan aklı bazen şöyle yanlış bir kıyas yaparak kendini aldatıyor: “O vasıtalar olmazsa bu neticelere ulaşılamadığına göre, onların da neticelere bir tesiri var demektir.” Üstad Hazretleri bu gibi yanlış kıyasları şu hakikat dersiyle çürütür:

“Hem bir şeyin ademi, bir nimetin mâdum olmasına illet olduğundan tevehhüm eder ki, o şeyin vücudu dahi o nimetin vücuduna illettir.” Meselâ, bir bahçeyi sulayan cetvelin deliğini açmayan adam, o bahçenin kurumasına ve o nimetlerin ademine sebep ve illet oluyor. Fakat o bahçenin nimetlerinin vücudu, o adamın hizmetinden başka, yüzer şerâitin vücuduna tevakkufla beraber, illet-i hakikî olan kudret ve irade-i Rabbâniye ile vücuda gelir.” (Mesnevî-i Nuriye)

Şimdi, bahçe sulanmayınca ağaçların kurumasını delil göstererek ağaçları, sebzeleri, meyveleri suyun yahut bahçıvanın yaptığını söylemek mümkün mü?

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü