Kur’an, bazen bir harfte ve takdim, te’hir, târif, tenkir ve hazf, zikir gibi belağat inceliklerinde tevhidin inceliklerine, haşrin nüktelerine nasıl dikkat çekiyor?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Tevhid ve haşir, Kur'an’ın en temel iki esasıdır. Bu iki esas, Kur'an'ın hemen her sayfasında yer alır. Kur'an, diğer meselelerini bunlar üzerine bina eder. Tevhid inancı olmadan ibadet de olmaz. Allah korkusu yok ise, kâmil mânada bir ahlâk da olmaz. Ahiret inancı olmadan, insanda cömertlik, cesaret gibi insanî kemalat vücut bulamaz…

Dolayısıyla, Kur'an tekrar tekrar bu iki esası nazara verir. Hatta bir harfte, takdim-te'hir, tarif-tenkir ve hazf-zikir gibi belağat inceliklerinde tevhidin ve haşrin nüktelerine dikkat çeker.

Bir Harfte

Mesela Fatiha Sûresinde “Yalnızca sana ibadet ederiz.”(1) denilmektedir. İbadeti yapan tek fert iken cemi’ sığasıyla kullanılması, yani “Yalnızca sana ibadet ederim” demek yerine “Yalnızca sana ibadet ederiz” denilmesi, sadece bir harf değişikliğiyle muhteşem bir mâna zenginliğine bizi ulaştırmaktadır.

Bir de haşirle alâkalı şu âyete bakalım:

إِنَّا نَحْنُ نُحْيِ الْمَوْتَى “Gerçekten, ölüleri biz diriltiriz.”(2)

Âyette “ölüleri diriltiriz” denilmesi Allah’ın diriltmesini ifadede yeterli iken, “Gerçekten… biz” mânalarını ifade eden kelimelerle te’kid yapılmış, meselenin ciddiyeti nazara verilmiştir.

Takdim-Tehir

Takdim-te’hir, öne veya geriye alarak keli­me veya cümlelerin yerini değiştirmedir. Mesela şu âyete bakalım:

بَلِ اللّٰهَ فَاعْبُدْ وَكُنْ مِنَ الشَّاكِر۪ينَ “Hayır! Öyle ise sadece Allah’a ibadet et ve şükredenlerden ol!”(3)

Arabça asıl metinde normal şartlarda “Allah” lafzının fiilden sonra gelmesi gerekirken takdim yapılmış, yani öne alınmıştır. Bu da tahsis mânası ifade eder. Yani “sen sadece Allah’a ibadet et, başkasına değil!”

Bir de şu âyete bakalım:

لِلّٰهِ مُلْكُ السَّمٰوَاتِ وَاْلاَرْضِ “Göklerin ve yerin mülkü yalnız Allah’ındır.”(4)

Âyette “lillahi” kelimesinin öne alınması, “yalnız Allah’ındır, başkasının değil” te’kidi yapılmaktadır.

Ta’rif-Tenkir

Ta’rif, bir kelimenin ne mânaya geldiğini ifade etmek; tenkir ise mânasını söylememektir. Arabçada bu harf-i tarif denilen elif-lam ile gerçekleştirilir. Eğer kelime başında elif-lam varsa o kelime marife olur, yoksa nekre olur. Mesela, “racul” dediğimizde her hangi bir adam anlaşılır. Ama “er-racul” dediğimizde belli bir adam kastedilir. Bunun İngilizcede karşılığı, “The” ön ekidir.

Misal olarak şu iki âyete bakalım:

وَلَهَا عَرْشٌ عَظِيمٌ “O’nun çok büyük bir arşı var.”

اَللّٰهُ لآَ اِلٰهَ اِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظ۪يمِ “Allah, kendisinden başka hiçbir ilâh olmayandır. Büyük Arş’ın Rabbidir.”(5)

“Arş” kelimesi “taht” mânasındadır. Birinci âyette Sebe’ Melikesi Belkıs’ın büyük bir arş’ı (tahtı) olduğundan söz edilir. Ancak burada arş kelimesi elif-lamsız getirilmiştir. İkinci âyette ise, elif-lam ile büyük arş’ın Allah’a ait olduğu nazara verilir. İnsanların, insanlar içinde bir saltanatı olur, ama asıl saltanat Allah’ındır. Çünkü görünüşte saltanat sahibi olanlara da hükmeden O’dur. O, Meliku’l- müluktur, yani Sultanlar Sultanıdır. Şu dünyada taht ve saltanat sahipleri olmakla beraber, onların taht ve saltanatları belli belirsizdir, varlığı da yokluğu da aynıdır. Evveli yokluk ve sonrası zevaldir. Allah’ın tahtı ise, layezâldir, ezelî ve ebedîdir.

Hazf-Zikir

Hazf ve zikr, birbirine mukabil iki Meânî ilmi ıstılahıdır. Hazf; söylenil­mesi icab etmeyen sözün ibarede zikredilmemesidir. Mesela, birini uğurlarken; “Güle güle…” deriz. Bu, “güle güle git” demektir. “Git” kelimesinin hazfı, mânanın anlaşılmasına mani olmadığından hazfedilmiştir.

Mesela, âyette حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ أُمَّهَاتُكُمْ “Analarınız size haram kılınmıştır.”(6) buyurulur. Bununla kastedilen onlarla evlenmenin haram olmasıdır. Anlatılmak istenen husus açık olduğu cihetle, “nikâh” ibaresi hazfedilmiştir.

Zikir ise, söylenilmesi lazım ge­len sözün ibarede bulundurulmasıdır.

Hazf’e misal olarak şu âyete de bakabiliriz. Kur'an'da cennet ehlinin mükâfatını beyan sadedinde şöyle buyurulur:

“Onlara orada ne isterlerse var...”(7)

Mef’ulün terki tamim ifade eder” kaidesince, burada istedikleri şeylerin hazfedilmiş olması, o cennette istedikleri her şeyi elde edeceklerini anlatır. Dolayısıyla, âyetin üslûbu, “Cennette acaba şu da var mı?” şeklinde hatıra gelebilecek bütün suallere cevaptır.

Zikre misal olarak ise şu âyete bakabiliriz:

"Bugün mülk kimin? Vahid - Kahhar olan Allah'ın."(8)

Pek çok tefsirde bu ilâhî hitabın kıyamet koptuğunda tahakkuk edeceği ifade edilir. Artık dünyanın ömrü bitmiş, bütün saltanatlar sona ermiştir. Cenab-ı Hak; "Bugün mülk kimin?" dediğinde cevap verecek kimse kalmamıştır. Cenab-ı Hak kendisi "Vahid-Kahhar olan Allah'ın" buyurur.

"Bugün mülk kimin?" sualine âyette “Allah’ın” denilmesi, cevap olarak kifayet ederdi. Bununla yetinilmeyip "Vahid-Kahhar" isimlerinin de zikredilmesi, bir takım incelikleri ihtiva eder. Mesela;

- O Vahid'dir, birdir. Mülk ve saltanatında şeriki yoktur.

- O Kahhar'dır, görünüşte mülk ve saltanat sahibi olanların mülklerini ellerinden alır, saltanatlarına son verir. Dünyada bunu peyder pey yapar, bundan dolayı hem mülk ve saltanat sahipleri, hem de onlara gıptayla bakanlar o mülk ve saltanatı hakiki zannederler. Ama kıyamet koptuğunda artık kimsenin ne mülkü kalır, ne de saltanatı…

Vakıa sûresindeki şu ayetlerde ise, zikir ve hazfın inceliklerinden birini birlikte görmek mümkündür. Şöyle ki:

Cenab-ı Hak, tevhidi ifade sadedinde tohum ve yağmuru misal verip şöyle buyurur:

اَفَرَاَيْتُمْ مَا تَحْرُثُونَۜ ءَاَنْتُمْ تَزْرَعُونَهُٓ اَمْ نَحْنُ الزَّارِعُونَ

لَوْ نَشَٓاءُ لَجَعَلْنَاهُ حُطَامًا فَظَلْتُمْ تَفَكَّهُونَ اِنَّا لَمُغْرَمُونَۙ بَلْ نَحْنُ مَحْرُومُونَ

“Şimdi ektiğiniz tohumu gördünüz mü? Onu siz mi bitiriyorsunuz, yoksa bitiren biz miyiz? Dilesek, elbette onu kuru bir çöp yapardık da şaşkınlık içinde şöyle geveleyip dururdunuz: Muhakkak biz çok ziyandayız! Daha doğrusu büsbütün mahrumuz!”

اَفَرَاَيْتُمُ الْمَٓاءَ الَّذ۪ى تَشْرَبُونَۜ ءَاَنْتُمْ اَنْزَلْتُمُوهُ مِنَ الْمُزْنِ اَمْ نَحْنُ الْمُنْزِلُونَ

لَوْ نَشَٓاءُ جَعَلْنَاهُ اُجَاجًا فَلَوْلاَ تَشْكُرُونَ

“Bir de içtiğiniz suyu gördünüz mü? Onu siz mi buluttan indirdiniz, yoksa indiren biz miyiz? Dilesek onu acı bir su yapardık. O halde şükretmeniz gerekmez mi?”(9)

Ayetlerin ilk kısmı, ekinden bahsetmektedir. Çiftçi, ekin için çalışır ve kendince çalışmasının karşılığında mahsûlü hak ettiğine inanır. Kendine düşen çalışmayı yapmış ve karşılığında kesin olarak hasat alacağını hesap etmektedir. Bir mânada çalışmasının haklı gururu ile bekleme içinde olup, âdeta kimseye minneti yoktur. Halbuki takdir her zaman Allah'a aittir. Çalışma sadece bir sebeptir, müsebbebi yani neticeyi yaratan ise ancak Allah'tır. Dolayısıyla havl ve kuvvetin ancak O'na ait olduğuna dikkat çekmek gerekmektedir. Bundan dolayı bu kısımda meâlde “elbette” şeklinde ifade ettiğimiz (lâm harfi) gelmiştir. Bu harf tek başına yanlış bir itikadı reddetme mânası taşımaktadır.

Halbuki ayetin ikinci kısmında durum farklıdır. Burası suyun indirilmesinden bahseder. İnsanoğlu da suya karşı daima acziyetini itiraf etmektedir. Yağmuru indirmek hakkında güçsüzlüğünü kendisi de bilir. Dolayısıyla bu anlayışa dikkat çekecek (lâm harfine) gerek yoktur.(10)

Görüldüğü gibi, ayette bir tek harfin zikri veya hazfi nice belağat nüktelerine ve mâna ufuklarına bir pencere açmaktadır.

Dipnotlar:

(1) Fatiha, 1/4.
(2) Yasin, 36/6.
(3) Zümer, 39/66.
(4) Şûra, 42/49.
(5) Neml, 27/23 ve 26.
(6) Nisâ, 4/23.
(7) bk. Nahl, 31; Furkan, 24/16; Zümer, 39/34; Şûra, 26/22; Kaf, 50/35.
(8) Mü'min, 40/16.
(9) Vakıa, 56/63-70.
(10) Abbas, Fadıl Hasan, İ’câzu’l-Kur’âni’l-Kerîm, Amman, 1991, s. 203. Ayrıca bk. Eren, Cüneyt, Belağat Terimleri Sözlüğü, Rağbet Yay. İst. 2014, s. 70-71

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

SORULARLARİSALE 2024 ANKETİ
Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...