"Müstemirre olan şu şeriat-ı fıtriye-i İlâhiye, evhamda tecessüm etsin, neden taaccüp olunsun?" İzah eder misiniz; “evhamda tecessüm etmek” ne demek?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

"Ef’âl-i ihtiyariyenin nezzamı olan şeriat ve kanun, şu kadar hark ve muhalefetle beraber birçok cühhal-i vahşiye, âdetâ şeriatı bir hâkim-i rûhânî ve nizamı bir sultan-ı mânevî tevehhüm edip, bir tesiri tahayyül eder. Evet, bir taburun veya askerin muttarid olan harekâtını ve yeknesak olan etvarlarını ve birbiriyle raptolunan ahvallerini müşahede eden vahşî bir adam, şu efrad-ı adîdeyi veyahut heyet-i askeriyeyi, mânevî bir iple merbut zannederse, acaba garip görünecek midir? Veyahut bir bedevî veya bir şairü’t-tab’, nâsı bir vaz-ı hasen de ifrağ eden ve mabeynlerini telif eden nizamı bir mevcud-u mânevî ve şeriatı bir halife-i ruhanî temessül ederse, çok görünecek midir?"

"Öyleyse, kâinatın ahvaline taallûk eden ve tabiat tesmiye olunan ve tasdik-i enbiya veya tekrim-i evliyadan başka hark olunmayan ve müstemirre olan şu şeriat-ı fıtriye-i İlâhiye, evhamda tecessüm etsin, neden taaccüp olunsun?"(1)

Burada “Her şeyi tabiat yapıyor.” fikrinin nereden çıktığı, menşei ve kökeni izah ediliyor.

Mesela, elmanın düzenli ve sürekli bir şekilde elma ağacından çıktığını gözlemleyen vahşi bir adam, elma ile elma ağacı arasında illiyet (nedensellik) bağından da etkilenerek, vehminde elma ağacını bir yaratıcı gibi tahayyül etmeye başlıyor. Üstad burada vahşi adamın bu yanlış tabiat algısının ilmi mahiyetini analiz ediyor.

Vahşi adamın objektif gözleminin evhamda nasıl sübjektif bir somut inanca dönüştüğünü ifade ediyor.

Camide saf durmuş müminlerin düzenli ve ahenk içinde cemaat ile namaz kılmalarını gözlemleyen bir vahşi adam, cemaat arasında bir ipin olduğunu düşünüyor ve bu düzen ve ahengin ipten kaynaklandığına inanıyor. Yani imamın vasıflarını ve sesli komutlarını o hayalindeki ve vehmindeki ipe dayandırıyor. Vahşi adamın bu duruma düşmesindeki en büyük pay ya imamı görmemesi ya da imamdan gafil olmasıdır.

"Tabiat yapıyor." diyenler de aynen bu vahşi adam gibidir. Kainattaki düzeni ve ahengi Allah’a değil de gerçekte var olmayan hayalindeki ve vehmindeki tabiat kanunlarına veriyorlar. Oysa tabiatın (kanunların) harici bir değeri ve gerçekliği bulunmuyor, bu kanunları koyan ve kudretiyle, ilmiyle, hikmetiyle idare eden Allah'ın varlığı lazımdır ve esastır. Tabiat yapıyor ve icat ediyor fikri, Allah’a inanmak istemeyen vahşilerin uydurduğu düşsel bir gulyabanidir.

Not: Bu gibi cümleleri siyak - sibakına göre okumak gerekiyor. Bir cümleyi içindeki paragraftan ya da konu bütünlüğünden bağımsız düşünürsek, o zaman anlam çıkarmakta zorlanırız. Cümleyi bağlamları ile anlamaya gayret edelim. Bu konunun daha geniş açıklaması, Yirmi Üçüncü Lem'a olan "Tabiat Risalesi"dir.

(1) bk. Muhakemat, Üçüncü Makale (Unsuru'l-Akide; Birinci Maksat.

İlgili ders videosu için tıklayınız:
- Prof. Dr. Şadi Eren, Muhakemat Dersleri (41. Bölüm).

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...