"Mevcudatta görünen muntazam miktarlar, hikmet ve maslahata göre biçilmiş şekiller,.." Kazanın düsturu ve kaderin pergârı, ifadeleri ile izah eder misiniz?

Değerli Kardeşimiz;

Kader; her şeyin bütün hususiyetleriyle yani şekliyle, miktarıyla, yaşama süresiyle, uğrayacağı değişimlerle Allah’ın ilminde takdir edilmiş olmasıdır. Kaza ise, eşyanın bu takdire göre yaratılmasıdır. Bu açıklama iki itikadî mezhebimizden Matürîdî mezhebine göredir.

Diğer itikadî mezhebimiz olan Eş’arîde ilahi ilimdeki planlamaya kaza, ona göre yaratmaya ise kader denilmektedir. Lafızların değişmesiyle hakikat değişmez. Her iki mezhep de aynı hakikati ders vermektedir.

Üstad Hazretleri Külliyat'ta çoğu zaman Matürîdîye bazen de Eş’âriye atıf yapmaktadır. Burada geçen “kazanın düsturları” ifadesi Eş’arî mezhebine göredir.

Eşyanın iki hakikati ve iki şekli vardır:

Birisi, eşyanın sureti ve şeklidir. Diğeri ise o suret ve şekillerin hatlarını ve vazifelerini tayin ve tanzim eden plan ve programıdır.

Mesela, bir binanın temeli, kalıbı ve odaları binanın şeklidir. O binanın plan ve proje kısmı ise mukadderatı yani planıdır. Yani işin suret ve şekli maddi âleme bakar ve burada Allah’ın kudret sıfatı hükmeder. Takdir ve makule olan kısmı ise kadere bakar ve burada da Allah’ın ilim sıfatı hükmeder.

İşte her şeyin maddi suret ve kalıbı ameldir, tatbik edilmiş şeklidir. O şeylerin plan ve programı ise makulat ve takdirattır. Yani Allah’ın ezelî ilmindeki şeklidir. Tabiatçılar her şeyin maddi suretine ve kalıbına dikkat kesildikleri için işin makule, yani plan yönünü görmüyorlar. Bu yüzden, her şeyi ya tabiata ya da tesadüfe havale ediyorlar.

Hülasa; kader takdir eder, kaza da o takdiri kaza ederek fiiliyata döker. Kaderde ilim sıfatı, kazada ise kudret sıfatı galiptir.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü