Üstad tevhid konusunda, genelde Güneş misalini çok veriyor. Bunun yerine tam nuranî melek örneği verilemez miydi?

Değerli Kardeşimiz;

Melekler ve ruh tam nuraniyete güzel misallerdir, lakin insan zihni mücerret bir şeyi anlamak için müşahhas benzer modelleri görmek ister. Ta ki aklı ve kalbi tam mutmain olsun, daha mücerret modelleri iyi kavrasın.

Yani güneş misali melek ve ruh misaline de bir mukaddemedir; o misal aşılmadan onun üstü olan misaller tam anlaşılmaz. Nasıl üçüncü kata çıkmak için ikinci kattan geçmek gerekiyor ise, aynı şekilde tam nuranî şeyleri iyi ve sağlıklı anlayabilmek için yarı nuranî şeyleri basamak yapmak gerekiyor.

Diğer bir husus, "teşbih ve temsiller her ciheti ile hakikate tatbik edilemez" hükmü, umumi bir kaidedir. Bu hükmün ışığında teşbihlere bakılır. Yoksa akla yanlış manayı getirmeyen tam salim bir kıyas ve teşbih olmaz. Bu Kur’an'da da böyledir. Teşbih ve temsilin asıl gayesi, bilinen bir şeyle bilinmeyen bir şeyin izah edilmesidir. Bilinen ile bilinmeyen şey arasında tam bir münasebet olmadığı için her şeyini tatbik etmek hatalı ve yanlış olur.

Meselâ; Allah’ın kâinat üstündeki mutlak tasarrufu çok derin ve ince bir manadır. İnsanın bu derin manayı anlaması için müşahhas misallerle akla yaklaştırılması lazımdır. Buna binaen Allah ayetinde en müşahhas bir temsil ile "Arşa istiva etti" tabirini kullanıyor. Bu tabir yerine daha mücerret ve latif bir temsil getirse idi, temsil ve teşbihten murat edilen mana tahakkuk etmeyecekti. Yani o tasarrufun dağınıklığı ve derinliği giderilemeyecekti. Bu sebeple Allah en kesif bir tabir kullanıyor ki herkes maksadı tam anlasın. Üstad Hazretlerinin teşbihlerine de bu nazarla bakabiliriz.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü