"Teşbih kaidesi, meçhulü maluma kıyas eder." ne demektir?
Değerli Kardeşimiz;
"İşte, dünya nazarıyla, dar fikrimizle, âhirete müteveccih hakaik-ı sevabiyeyi o bedevî adam kadar da düşünemiyoruz. Hazret-i Mûsâ (a.s.) ve Hârun’un (a.s.) meçhulümüz olan hakikî sevapları ile muvazene değil çünkü teşbih kaidesi, meçhulü malûma kıyas eder belki muvazene edilen, malumumuz olan ve tahminimize giren sevaplarıyla, bir abd-i mü’minin bir virdine mukabil meçhulümüz olan hakikî sevabıdır." (Sözler, Yirmi Dördüncü Söz)
"Teşbih kaidesi" Risale-i Nur üslup ve dilinde sıkça karşılaşılan, özellikle kainattaki varlıklar ve olaylar üzerinden Allah'ın isim ve sıfatlarını anlamaya yarayan önemli bir prensiptir. Teşbih kelime olarak "benzetme, kıyaslama" anlamına geliyor. Bu kaide, soyut ve ulvi hakikatleri, günlük hayattan bilinen somut örnekler üzerinden açıklama yöntem ve biçimidir.
Meçhul (Bilinmeyen) insan zihninin doğrudan kavrayamadığı, soyut, sınırsız, mutlak olan hakikatlerdir. Bunlar genellikle Allah'ın zatı, isimleri, sıfatları, ahiret hayatının detayları, ruh gibi duyu ötesi (gaybî) konulardır. Bu konular, beş duyu organımızla veya bilimsel deneylerle tam olarak algılanamaz ve künhüne vakıf olunamaz.
Malûm (Bilinen) insanların kendi deneyimlerinden, akıl yürütmelerinden, beş duyularıyla algılayabildikleri somut, sınırlı ve bu dünyadan olan şeylerdir. Günlük hayattaki olaylar, nesneler, ilişkiler, gördüğümüz sanat eserleri, kainattaki düzenlilikler bu kategoriye girer.
Kıyas bilinmeyeni, bilinen bir şeye benzeterek veya bilinen üzerinden bilinmeyene dair bir anlayış geliştirmektir. Buna analoji kurmak da deniliyor.
Teşbih, insanların doğrudan idrak edemediği yüce ve soyut gerçekleri (meçhul), onların zihinlerinin kavrayabileceği somut ve tanıdık örnekler (malum) aracılığıyla açıklamaktır.
Gözle görülen, elle tutulan, akılla kabul edilen somut ve mücessem örnekler üzerinden yapılan kıyaslar, soyut delillere göre daha ikna edici olabilir. Özellikle inkâr veya şüphe içinde olan kişiler için, kâinattaki somut deliller üzerinden yapılan benzetmeler, zihin kapılarını açma da çok etkilidir. Bu sebeple Risale-i Nur'da temsil ve teşbih çoklukla ve sıklıkla kullanılır.
Teşbih ve temsiller sadece akla değil, aynı zamanda kalbe, hayale ve hislere de hitap eder. Bir konuyu görselleştirerek, zihinde canlandırarak ve duygusal bir bağ kurarak anlatırlar. Bu sayede, hem akıl ikna olur hem de kalp mutmain olur. Hem akli hem de kalbi bir ikna sağladığı için, sadece akli olan bir delilden daha kapsayıcı ve derin bir etki bırakır.
İlave bilgi için tıklayınız:
- Risale-i Nur'da kullanılan edebi sanatlar nelerdir?
- "Mecaz" ve "Teşbih" ne demektir?
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü