"Verilen bütün vücut mertebeleri vukuattır, birer illet ister.'' Buradaki "illet" ne manaya geliyor?

Değerli Kardeşimiz;

"Evet, mevcudatın hiçbir cihette Vâcibü'l-Vücuda karşı hakları yoktur ve hak dava edemezler. Belki hakları daima şükür ve hamd ile verdiği vücut mertebelerinin hakkını eda etmektir. Çünkü verilen bütün vücut mertebeleri vukuattır, birer illet ister. Fakat verilmeyen mertebeler imkânattır. İmkânat ise ademdir, hem nihayetsizdir. Ademler ise illet istemezler. Nihayetsize illet olamaz."

"Mesela madenler diyemezler: 'Niçin nebati olmadık?' Şekva edemezler; belki vücud-u madeniye mazhar oldukları için, hakları Fatır'ına şükrandır." (Mektubat, Yirmi dördüncü Mektup, 1. Makam.)

Buradaki illet, nimetlerin veriliş sebebi ve varlık sahasına çıkmasıdır. Bütün nimetlerin varlık sahasına çıkma sebebi, Allah’ın ezelî takdiri ve mutlak iradesidir. Öyle ise bir nimet, varlık sahasına çıkmış ise, Allah takdir ve iradesini bu yönde kullanmış demektir ki, burada nimete mazhar olana şükretmek düşer; "Allah, neden mümkün olan daha fazla nimetleri takdir ve irade etmedi?" diye bir itirazda bulunamaz ve bulunmaya da hakkı yoktur.

Allah’ın rahmet hazinesinde nimetler sınırsızdır; onların varlık sahasına çıkması Allah’ın takdir ve iradesi iledir ve hikmetine mebnidir; başka bir illet yani sebep yoktur. Yani hiçbir sebep o mümkün olan nimetlerin varlık sahasına çıkmasına Allah’ı icbar edemez. Bu noktadan baktığımız zaman buradaki illet, Allah’ın takdir ve iradesidir ki, bu paragraftan da bu manayı anlamak mümkündür.

Diğer bir manaya göre illetin yerine şükür tabirini koymaktır. İllet kelimesinin yerine doğrudan şükür kelimesini koyduğumuz zaman, önümüze şöyle bir tablo çıkıyor ki, bu mana da güzeldir: Çünkü verilen bütün vücut mertebeleri vukuattır ve şükür ister. Fakat verilmeyen mertebeler imkânattır; imkânat ise ademdir, hem nihayetsizdir. Ademler ise şükür istemezler.

Hülasa, her iki manayı da anlamak mümkün olacağı için, tek mana şudur veya şu değildir demek yerine, geniş bir mana nazarı ile bakmak gerekir diye düşünüyoruz.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü