"Makine-i dakika-i bedia-i ilahinin şuursuz, kör, mecra ve mahrekleri tahdidt olunmayanve imkanatında evleviyet olmayan esbab..." cümlesinde geçen, " imkanatındaki evleviyet" ne demektir?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Evvela, maddenin ezeli olması muhaldir; zira imkân buna müsaade etmez. İmkân, varlık ile yokluk arasında müsavi bulunma hâli demektir ki, bu eşitliği ancak ezelde var olan bir irade bozabilir.

Madde daha varlık sahasına çıkmamışken, yani imkân vaziyetinde iken, nasıl olur da bir başka maddeye illet ve sebep olabilir. Yok yoka sebep ve illet olamaz. Yoka ancak ezelde var olan bir varlık sebep ve illet olabilir ki, bu da varlığı ezeli olan Allah’tır.

"Eğer insafla dikkat etsen, şu küçücük hayvanın ve huveynatın sureti altında olan makine-i dakika-i bedîa-i İlâhiyenin şuursuz, kör, mecrâ ve mahrekleri tahdid olunmayan ve imkânâtından evleviyet olmayan esbab-ı basîta-i câmide-i tabiiyeden husulünü, muhal-ender-muhal göreceksin."(1)

"İmkânda evleviyeti olmamak" tabiri, bütün varlıkların imkân olma noktasında birbirlerinden üstünlüğü yoktur anlamındadır. Yani her şeye sebep olarak gösterilen madde, elementler, tabiat v.s. şeyler herhangi bir mahluktan farklı özellikleri yoktur ki onu yapabilsin. Çünkü bütün mahlukat hadistir, mümkündür ve mahiyetleri itibariyle acizdir, birbirlerin üstünlüğü yoktur.

Üstadımız bu manayı başka bir yerde farklı ifade ve cümlelerle şöyle dillendirir:

“Ey insan! Kur’ân’ın desâtirindendir ki, Cenâb-ı Hakk'ın mâsivâsından hiçbir şeyi, ona taabbüd edecek bir derecede kendinden büyük zannetme. Hem, sen kendini hiçbir şeyden tekebbür edecek derecede büyük tutma. Çünkü mahlûkat mâbûdiyetten uzaklık noktasında müsâvi oldukları gibi, mahlûkiyet nisbetinde de birdirler.”(2)

İkincisi, maddenin malzeme olarak ortada var olması, sanatın oluşması için yeter sebep değildir.

Mesela, mutfakta her türlü sebze var, yağ var, tuz var, bıçak var, kap kacak var, ama aşçı yok. Böyle bir durumda yemeğin olma ihtimali muhaldir. Yani yemeği yapan malzemeler değil, yemekten anlayan aşçıdır. Aşçı olmadı mı malzemeler, bir trilyon yıl da üzerinden geçse yine yemeği oluşturamazlar.

Aynı şekilde, her türlü element ve madde var, ama bu element ve maddeleri sonsuz ilim, irade ve kudreti ile şekillendirecek, onlara sanatsal bir değer verecek bir sanatkâr ve yaratıcı kabul edilmezse, böyle bir durumda sanatın oluşması muhaldir. Halbuki kainatın her karışı müthiş bir sanat ve hikmet içindedir. Maddenin bu sanat ve hikmetleri yapması, sebze ve araçların kendiliğinden yemek olması gibi hurafe ve saçma bir fikirdir.

Dipnotlar:

(1) bk. Mesnevi-i Nuriye, Nokta.
(2) bk. Lem'alar, On Yedinci Lem'a, İkinci Nota.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

Yorumlar

Teoman Keskin
"Evveliyet" ayrı "evleviyet" ayrı şeyler .Açıklamalarınızda "İmkânda evveli olmamak" ifadelerininde geçen "evveli" ifadesinin doğrusu: "EVLEVİYETi" 'tir.Yani "ESBAB"in evleviyeti bulunmadığı yani, varlık ve yokluktan ya da şu veya bu şekilde olmasından daha "evlâ"sını tercih edecek ÎRADÎ BİR KABİLİYETTE OLMADIĞI vurgulanıyor.
Yorum yapmak için Giriş Yapın ya da Üye olun.

BENZER SORULAR

Yükleniyor...