İsm-i Adl ve ism-i Âdil arasında nasıl bir fark vardır? Adl isminin tecellisi, en güzel hangi misalle açıklayabiliriz?
Değerli Kardeşimiz;
Adl: Hakkaniyet, doğruluk ve adalet üzere olmaktır. Eza ve zulüm etmeyip, her şeyi yerli yerince yapmak ve her hak sahibine hakkını vermektir.
Âdil: (Âdile) Adalet eden. Allah'ın emirlerini noksansız tatbik eden. Doğru. Doğruluk gösteren. Adalet sahibi gibi manalara gelmektedir.
Cenab-ı Hakk'ın adaleti iki türlü tecelli ediyor.
Biri, her şeyi bir ölçü ve mizan içinde yerli yerine koymak şeklindedir. Eşyaya dikkatle bakıldığı zaman, her yönü ile ölçülü ve dengeli yaratıldığını görüyoruz. Mesela, insanın vücudunda, göz öyle bir yere konulmuş ki, en layık ve en adil yer orasıdır. Eğer gözler, koltuk altında ya da ayaküstünde olsaydı, insanın vücut yapısına hiç de uygun ve adil olmayacaktı.
Kâinatın neresine bakarsak bakalım, eşyanın her şeyi, böyle çok ölçülü ve adil olarak yaratılmış. Bu da Allah’ın sonsuz adalet sahibi olduğunun en büyük delili oluyor.
İkinci tarz adalet ise, haksızları ve zalimleri cezalandırmaktır. Bunun en açık misali, geçmiş kavimlerin inkâr ve azgınlıklarına karşılık, topluca helak edilmeleridir. Ayrıca insanların işledikleri günahların ve ettikleri isyanların neticesi olarak bazı bela ve musibetlere maruz kalmaları da bu adaletin bir tecellisidir.
Bu adalet tam olarak ahirette tecelli edecektir.
Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü
Yorumlar
Peki tam manayı anlamak için soruyorum. Mesela gözlerimin eşit olması el Adl ismini gösteriyor doğru.
Mesela burnum bir metre olabilirdi. Bunun kısa olmasını el-Hakem ismi mi sağlıyor, yoksa el-Adl ismi mi?
Yüzümdeki organların (gözlerimin, burnumun, kulaklarımın) olması gereken yerde olmasını el-Adl ismi mi sağlıyor, el-Hakem ismi mi sağlıyor?
Yani el-Adl ve el-Hakem isimleri arasındaki farkı tam kafamda oturtamadım. Bunları örneklerle detaylı bir şekilde verirseniz memnun olacağım.
Bir de kainatta gözüken mesela aslanların ceylanları yemesi, yani hayvanların birbirini yeme dengesi... Arka planında el-Hakem ismi mi var, el-Adl ismi mi var? Bunu örneklerle açıklarsanız memnun olurum. Yani birbirini yiyip bir dengede kalıyorlar ya, o şekilde.
Allah razı olsun.
İslam kelamında ve tasavvufi tefsirlerde bu iki mübarek isim birbirini tamamlar ancak belirgin bir uzmanlaşma / tecelli farkı vardır:
el-Hakem: Hikmetle hükmeden, her şeyi yerli yerine koyan, ölçü ve miktarı tayin eden, düzene koyan ismdir.
el-Adl: Aşırılığa kaçmayan, dengeli kılan, hakkını veren, zulmetmeyen, mükemmel orantıyı sağlayan ismidir.
Sorduğunuz örnekler üzerinden farkları şu şekildedir:
1. Burnun Bir Metre Olmayıp Kısa / Kıvamında Olması
Neden? Bir şeyin boyutunu, sınırını, miktarını ve fonksiyonuna en uygun ölçüde olmasını tayin etmek Hakem isminin tecellisidir (hikmetli ölçü verme).
Adl İsminin Rolü: O burnun yüzde aşırı uzun veya aşırı kısa olmayıp yüzle kusursuz bir orantı/denge içinde kalması ise Adl isminin tecellisidir.
2. Yüzdeki Organların Olması Gereken Yerde Olması (Gözün Önde, Kulağın Yanda Olması)
Neden? Her varlığı ve organı en doğru yere yerleştirmek, işlevine uygun konum tayin etmek (Hikmet ve Hüküm) doğrudan Hakem isminin tecellisidir.
Adl İsminin Rolü: Yerleştirilen bu organların sağ ve sol tarafta simetrik, birbirini ezmeyen ve estetik bir denge oluşturması Adl isminin tecellisidir.
3. Aslanların Ceylanları Yemesi ve Ekolojik Denge
el-Hakem (Hikmet ve Düzen): Canlıların besin zinciri yasasını koyan, ot oburların aşırı çoğalıp tabiatı yok etmesini engellemek için av-avcı mekanizmasını kuran hükümdür. Sistemi bu "kural" üzerine kurmak Hakem ismidir.
el-Adl (Hassas Denge ve Adalet): Ne aslanların ceylan soyunu tüketmesi ne de ceylanların bitki örtüsünü kurutması... Popülasyonların tam bir mizan ve denge içinde kalması, hiçbir türün hakkının diğerine tamamen yedirilmemesi Adl isminin tecellisidir.
Özetle Ayırt Etme Kuralı:
Bir şeyin "Yerinde, Amacına Uygun ve Ölçülü" Oluşu "el-Hakem" (Plan ve Tasarım)
Bir şeyin "Dengede, Orantılı, Aşırılıktan Uzak ve Uyumlu" Oluşu "el-Adl" (Mizan ve Adalet)
2si arasında ince bir mana var gibi. Tam anlayamadim mesela bugünün uzunluğunu El Adl mi belirliyor El Hakem mi yani karışıyor ikisi Hayvanların sayı dengesini hangisi belirliyor mesela yani o ince farkı tam cozumleyemedim nedir acaba?
Adl, bir şeyin kendi içindeki dengesi, ölçüsü ve hakkını vermesidir (terazinin kefelerini eşit tutmak gibi).
Hakem ise, farkları birbirinden ayırma, kural koyma ve son kararı verme yetkisidir (hakemlik etmek, düzen kanununu koymak gibi).
Verdiğiniz örneklere bakarsak:
Günün ve gecenin uzunluğunun belirlenmesi: İsm-i Hakem tecellisidir. Çünki gece ile gündüzün sınırını çizen, sürelerini tayin eden, düzene bağlayan ve kuralı koyan hüküm sahibi O'dur.
Hayvanların türler arası sayı dengesi: İsm-i Adl tecellisidir. Çünki av ile avcı (örneğin kurt ile koyun) arasındaki sayının, ekosistemi bozmayacak şekilde muazzam bir adalet ve hassas ölçüyle dengede tutulması adalettir.
Kısacası: Kanunu koyan, sınırı çizen ve ayıran Hakem’dir; o kanunun içindeki hassas ölçüyü, mizanı ve adil dengeyi koruyan ise Adl’dir.