"Bu gelen gece olan Leyle-i Berat, bütün senede bir kudsî çekirdek hükmünde ve mukadderat-ı beşeriyenin programı nev’inden olması cihetiyle, Leyle-i Kadrin kudsiyetindedir." İzah eder misiniz?

Mukadderat-ı beşeriyenin programı, cüzi ve külli iradeyi gözetir. Zaten cüz-ü ihtiyarî, kadere münâfi değil. Belki kader, ihtiyarı teyid eder. Bununla beraber, ona tabiiyeti var.  Beşeri münasebet henüz tahakkuk etmese de, ona dair hüküm va'z edilir. Müşrikler içinde, o zamanda saff-ı sahabede bulunan ekâbir-i sahabeye istikbalde mukabil gelecek Hazret-i Hâlid gibi çok zatlar bulunduğundan, şanlı ve şerefli olan istikballeri nokta-i nazarında bütün bütün izzetlerini kırmamak için, hikmet-i İlahiye, hasenat-ı istikbaliyelerinin bir mükâfat-ı muaccelesi olarak mazide onlara vermiş, bütün bütün izzetlerini kırmamış. Kader geçmiş ve gelecek her şeyi kuşatır ve ona göre takdir eder. Nebâtâtın tohumları ve çekirdekleri, onların niyetleridir. Meselâ, kavun, kalbinde, nüveler suretinde bin niyet eder ki, “Yâ Hâlıkım! Senin Esmâ-i Hüsnânın nakışlarını yerin birçok yerlerinde ilân etmek isterim.” Cenâb-ı Hak, gelecek şeylerin nasıl geleceklerini bildiği için, onların niyetlerini bilfiil ibadet gibi kabul eder. Bu nedenle yalnız aczini izhar edip, dua ile Ona iltica etmeli, rububiyetine karışmamalı. Tedbiri Ona bırakmalı, hikmetine itimad etmeli, rahmetini itham etmemeli. Zira bizi bizden ziyâde düşünür. Nefsine olan muhabbeti icab ettiren nefsin sana olan kurbiyeti ise, Hâlık'ına muhabbetin daha fazla olmalıdır. Çünkü nefsinden o daha karîbdir. Evet, senin fikrin, ihtiyarın idrâk edemedikleri sendeki mahfiyat, Hâlık’ın nazarı ve ilmi altındadır.