"Hem bütün mevcudatta görünen muntazam miktarlar, hikmet ve maslahata göre biçilmiş şekiller, bir kazânın düsturuyla ve kaderin pergâriyle tanzim edilmiş gibi meyvedar vaziyetler..." Kazânın düsturu ve kaderin pergârı ifadeleri ile izah eder misiniz?

Cevap

Değerli Kardeşimiz;

Kader, her şeyin bütün özellikleriyle yani şekliyle, miktarıyla, yaşama süresiyle, uğrayacağı değişimlerle Allah’ın ilminde takdir edilmiş olması, kaza ise eşyanın bu takdire göre yaratılmasıdır. Bu açıklama iki itikat mezhebimizden Matürîdî mezhebine göredir. Diğer İtikad mezhebimiz olan Eş’arîde İlâhî ilimdeki planlamaya kaza, ona göre yaratmaya ise kader denilmektedir. Lafızların değişmesiyle hakikat değişmez. Her iki mezheb de aynı hakikati ders vermektedir.

Üstat hazretleri Külliyatta çoğu zaman Matürîdîyi bazan da Eş’âriye atıf yapmaktadır. Burada geçen “kazanın düsturları” ifadesi Eş’arî mezhebine göredir.

Eşyanın iki hakikati ve iki şekli vardır:

Birisi, eşyanın suret ve şeklidir. Diğeri ise o suret ve şekillerin hatlarını ve görevlerini tayin ve tanzim eden plan ve programıdır. Birisi eşyanın dış görünüşü ve maddi yönüdür, diğeri ise o maddi ve dış görünüşün aslı ve özü olan plan ve proje kısmıdır.

Mesela, bir binanın kalıbı, odaları ve temeli; binanın maddi yönü ve şeklidir. O binanın plan ve projesi kısmı ise mukadderatı ve makulesi(geniş planı)dir. Yani işin suret ve şekli maddi aleme bakar ve burada Allah’ın kudret sıfatı hükmeder. Takdir ve makule olan kısmı ise kadere bakar. Burada ise Allah’ın ilim sıfatı hükmeder.

Tabiri caiz ise, bir şey önce akıl ve zihninde tasarlanıp plan haline getirilir, sonra da o plan ve tasarı eylem ve amele dökülür.

İşte her şeyin maddi suret ve kalıbı eylem ve ameldir, tatbik edilmiş şeklidir. O şeylerin plan ve tasarı hali de makulat ve takdirattır. Yani Allah’ın ezeli ilmindeki tasarım ve plan halidir. Tabiatçılar her şeyin maddi suret ve kalıbına dikkat kesildikleri için işin makule, yani plan yönünü görmüyorlar. Bu yüzden her şeyi ya tabiata ya da tesadüfe havale ediyorlar.

Özet olarak, kader takdir eder, kaza da o takdiri kaza ederek eyleme dönüştürür. Kaderde ilim sıfatı galipken, kazada ise kudret sıfatı galiptir.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editörü

Bu içeriği faydalı buldunuz mu?

BENZER SORULAR

Yükleniyor...