Block title
Block content

"İllet-i tamme" ne demektir, izah eder misiniz?

 
Cevap

Değerli Kardeşimiz;

İllet-i tâmme, “bir şeyin meydana gelmesi için gereken bütün şartların eksiksiz olarak bulunması” demektir.  Böyle bir durumda o şey (ma’lul) mutlaka meydana gelir. Bir başka ifadeyle, o şeyin meydana gelmesi vacip olur. 

Meselâ, görme fiilinin gerçekleşmesi için göz olmalı, görür hâlde bulunmalı, ayrıca ışık da olmalıdır. Ama bunlar yeterli değildir.
Yani bunlarla illet-i tamme vücut bulmaz. Bir de kulun görmeyi irade etmesi ve bu maksatla gözünü açması gerekmektedir. Eğer bu şart da gerçekleşirse görme kesin olarak tahakkuk eder.

Demek ki, her şeyi Allah yaratmakla birlikte, ihtiyarî (kulun tercihine bırakılan) bir fiilin yaratılmasında kulun o fiile meyli de gereklidir; ancak o takdirde illet-i tamme söz konusu olur.

Izdırarî fiillerde durum böyle değildir. Allah bir şeyi yaratmak istediğinde onun olmasını irade eder, Kur’ân’ın ifadesiyle “ona ‘ol!’ der; o da oluverir.” Zira oluş için gerekli şartlar tamamdır, illet-i tamme vücut bulmuştur.

Cebriyeciler aynı şeyi ihtiyarî fiiller için de düşünürler, “Bu fiilleri irade eden de yaratan da Allah’tır.” derler. Üstad'ın ifadesiyle “O vakit ihtiyar kalmaz...”

Mademki insan ruhuna cüz’î irade verilmiş ve ona iyiyi de kötüyü de tercih edebilme hürriyeti tanınmıştır. O hâlde, bu dünya imtihanının bir gereği olarak, kul iradesini serbestçe kullanabilmelidir. O, hayrı irade ettiğinde Allah hayrı yaratacak, şerri irade ettiğinde de şerri yaratacaktır.

İnsan iradesine böyle bir tercih hakkının tanındığı konularda, kul bu tercihini kullanmadığı müddetçe, diğer bütün şartlar mevcut olsa bile illet-i tamme vücut bulmaz ve o şey yaratılmaz.

Bunun aksi düşünüldüğünde, kulun seçme hakkı yok kabul edilir. Böyle bir insan için günah da söz konusu olamaz, sevap da. Zira, irade olmayınca, imtihan olamaz. İmtihan olmayınca da kazanama ve kaybetme söz konusu olamaz.

İnsanın mesul olduğu amelde sadece Allah’ın ilim, irade ve kudretinin bulunmasını illet-i tamme için yeterli görmek cebir olacağı için yanlış olur. Bu yüzden Allah, insanın amelinde, insanın iradesini de amele illet yapmıştır. Amelde insan iradesi olmaz ise, illet-i tamme vuku bulmaz, şayet bulur dersek, Cebriye mezhebine girmiş oluruz.

Ama insanın mesul olmadığı ızdırari işlerde, yani tamamen Allah’ın meşietine bakan şeylerde Merhum Şahin Hocanın tabiri doğrudur. Izdırari iş ve amellerde illeti tamme sadece Allah’ın ilim, irade ve kudretidir, demekte bir yanlışlık yoktur.

Selam ve dua ile...
Sorularla Risale Editör

Kategorisi: I-İ | Yazar: Sorularla Risale | Okunma Sayısı: 3824 | Word indir | Pdf indir
Paylaş
BENZER SORULAR
Yükleniyor...